Những người đang yêu (Marc Chagall, 1916, Sơn dầu trên vải, 70,7 x 50 cm, Bộ sưu tập cá nhân).
Giữa một nền xanh mênh mang như vòm trời không tận, Marc Chagall khắc họa chính mình và Bella, người bạn đời ông cưới năm 1915, theo một cách vừa dịu dàng vừa siêu thoát. Họ không đứng trên mặt đất mà như đang trôi, nhẹ hơn mọi lực hút. Toàn bộ trường nhìn được nâng lên bởi một thứ khí quyển trong trẻo, nơi nhịp thở của tình yêu thay thế cho trọng lực.
Chagall đem theo vào bức tranh ký ức Vitebsk, nơi tuổi thơ ông thấm đẫm ánh sáng phương Bắc và những truyền thống đậm sắc thái dân gian. Từ ký ức ấy, ông bước vào Paris và chạm đến các trường phái tiên phong. Dấu ấn Lập thể hiện ra kín đáo ở cách ông bẻ gãy và tái cấu trúc không gian, nhất là trên làn tóc của chính mình và chiếc váy xanh của Bella. Những mảng phẳng giao nhau, những ranh giới khúc chiết, gợi cảm giác về một cấu trúc được cân nhắc tường tận.
Nhưng Chagall không dừng lại ở kỹ xảo. Nếu Lập thể hào phóng trong tư duy nhưng đôi khi trở nên lạnh lẽo, thì ông rót vào cấu trúc ấy một linh hồn. Màu xanh không còn chỉ là gam lạnh. Nó được sưởi ấm bởi tình cảm, trở thành một thứ ánh sáng nội giới. Mỗi nhát cọ như một nhịp tim, dẫn cảm xúc thẳng từ lồng ngực người họa sĩ lên mặt toan.
Nhìn Bella nghiêng mình về phía Marc, vòng tay ôm trọn, ta nghe thấy một bản tình ca không lời. Đôi mắt nàng khép lại, như khép lại thế giới ồn ã để giữ lấy khoảnh khắc thuần khiết nhất. Từ đôi mắt nhắm ấy, thơ ca bừng mở. Không cần biểu tượng phô trương, chỉ một động tác nghiêng vai đã tạo nên ngữ pháp của trìu mến, của tín thác, của một im lặng biết nói.
Bố cục bức tranh là một cuộc hòa giải tinh tế giữa trí tuệ và trực giác. Những mặt phẳng rạch ròi đỡ lấy những chuyển động mềm mại. Các khối hình tạo nhịp, còn đường cong giữ nhạc. Cặp đôi như trượt qua mặt phẳng vẽ, nhưng vẫn neo trong nhau bằng một đường lực vô hình. Ở đây, kỹ thuật không phủ định cảm xúc. Ngược lại, nó trao cho cảm xúc một hình thể bền vững.
Năm 1916, chiến tranh đang cày xới châu Âu. Trong bối cảnh ấy, Chagall dựng nên một ốc đảo. Thời gian bị làm chậm lại đến mức gần như bất động. Cặp đôi không chạy trốn hiện thực, họ biến hiện thực thành một giấc mơ có cấu trúc, một mộng mị biết giữ thăng bằng. Sự phi thực không nhằm lừa dối mắt nhìn, mà để giải phóng sự thật của trái tim.
Cũng từ đây, ta hiểu vì sao hình bóng Bella đi qua rất nhiều tác phẩm, kể cả sau khi bà qua đời. Nỗi nhớ trong Chagall không u tối. Nó sáng trong và kiên quyết. Ông không tô đậm bi thương, ông giữ nguyên quầng sáng dịu của ký ức. Hội họa trở thành nghi thức tưởng niệm, nơi cái đẹp nâng đỡ nỗi mất mát, nơi tình yêu tiếp tục hiện hữu bằng hình và sắc.
Chiếc váy xanh của Bella, sợi tóc của Marc, các mảng không gian đan lồng vào nhau, tất cả tồn tại như những mảnh ghép của một bản giao hưởng thị giác. Người xem vừa bị mời gọi đọc cấu trúc vừa được khuyến khích thả lỏng cảm xúc. Bức tranh vì thế không chỉ là một cảnh tình. Nó là một tuyên ngôn thẩm mỹ: trí tuệ và cảm xúc không loại trừ nhau, chúng cùng nhau kiến tạo ý nghĩa.
Những người đang yêu không kể chuyện bằng cốt truyện. Nó kể bằng quang phổ của xanh, bằng độ rung của đường nét, bằng một độ cao tinh thần khiến mọi chi tiết trở nên nhẹ. Khi rời bức tranh, ta mang theo ấn tượng về một thứ bay lượn yên tĩnh, một niềm tin không ồn ào rằng nghệ thuật có thể lưu giữ tình yêu, như cách bầu trời lưu giữ ánh sáng sau hoàng hôn thật lâu.
