Ngày nay, văn phòng là nơi của máy tính xách tay, điện thoại thông minh và những cuộc họp trực tuyến diễn ra giữa nhiều múi giờ khác nhau. Ta soạn thảo văn bản trên nền tảng đám mây, chỉnh sửa tài liệu chỉ bằng vài cú nhấp chuột và gửi thông tin đến bất kỳ đâu trên thế giới trong tích tắc. Thế nhưng, cách đây chưa đầy một thế kỷ, phần lớn công việc hành chính vẫn diễn ra trong âm thanh đều đặn của những chiếc máy đánh chữ cơ học. Trong thế giới ấy, một công ty đến từ thị trấn Ivrea dưới chân dãy Alpi đã góp phần thay đổi không chỉ cách con người làm việc mà còn cả cách ta suy nghĩ về mối quan hệ giữa công nghệ, thiết kế và chất lượng cuộc sống. Công ty ấy mang tên Olivetti.
Được thành lập vào năm 1908 bởi Camillo Olivetti, doanh nghiệp ban đầu chỉ mang một tham vọng giản dị: sản xuất những chiếc máy đánh chữ hiện đại do chính người Ý chế tạo. Nhưng dưới sự dẫn dắt của Adriano Olivetti, con trai nhà sáng lập, công ty dần trở thành một hiện tượng đặc biệt trong lịch sử công nghiệp châu Âu. Adriano không tin rằng nhà máy chỉ là nơi tạo ra lợi nhuận. Ông tin rằng doanh nghiệp có trách nhiệm góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, nơi con người được tôn trọng, được tiếp cận với văn hóa và có cơ hội phát triển toàn diện. Trong nhiều khía cạnh, những ý tưởng ấy đi trước thời đại hàng chục năm.
Triết lý ấy được phản ánh ngay trong các sản phẩm của Olivetti. Đối với công ty này, một chiếc máy đánh chữ không đơn thuần là công cụ phục vụ công việc. Đó là vật thể mà con người chạm vào mỗi ngày, mang theo trong những chuyến công tác, đặt trên bàn làm việc và sử dụng để viết nên những bản hợp đồng, những bài báo hay những trang bản thảo đầu tiên của một cuốn sách. Chính vì vậy, nó không chỉ cần hoạt động hiệu quả mà còn phải đẹp, tiện dụng và mang lại niềm vui trong quá trình sử dụng.
Để hiện thực hóa điều đó, Olivetti hợp tác với những kiến trúc sư và nhà thiết kế hàng đầu nước Ý. Kết quả là những sản phẩm đã đi vào lịch sử thiết kế công nghiệp thế giới. Chiếc Lettera 22 ra mắt năm 1950 với kiểu dáng nhỏ gọn và thanh lịch nhanh chóng trở thành người bạn đồng hành của các nhà báo, nhà văn và giới trí thức. Nhà văn Indro Montanelli từng gọi đây là “chiếc máy đánh chữ hoàn hảo”, trong khi nhiều phóng viên mang nó theo khắp các chiến trường và phòng tin tức trên thế giới. Sau đó, chiếc Valentine màu đỏ do Ettore Sottsass thiết kế tiếp tục chứng minh rằng ngay cả một thiết bị văn phòng cũng có thể mang tinh thần vui tươi, táo bạo và đầy tính nghệ thuật.
Thế nhưng, đóng góp lớn nhất của Olivetti có lẽ không nằm ở những sản phẩm cụ thể. Điều khiến công ty này trở nên khác biệt là cách họ nhìn nhận con người. Trong khi nhiều doanh nghiệp thế kỷ XX tập trung tối đa vào năng suất, Olivetti đầu tư vào thư viện, trường học, trung tâm văn hóa và các chương trình phúc lợi dành cho nhân viên. Tại Ivrea, họ xây dựng những không gian làm việc tràn ngập ánh sáng tự nhiên, tin rằng môi trường xung quanh có thể ảnh hưởng đến phẩm giá và khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân. Đó là một cách tiếp cận hiếm thấy vào thời điểm mà phần lớn nhà máy vẫn vận hành theo những nguyên tắc cứng nhắc của thời đại công nghiệp.
Câu chuyện của Olivetti cũng cho thấy một khía cạnh khác của Made in Italy. Ta thường nghĩ đến nước Ý thông qua thời trang, xe thể thao hay ẩm thực, nhưng đất nước này còn có một truyền thống lâu đời trong lĩnh vực thiết kế công nghiệp. Người Ý không chỉ đặt câu hỏi liệu một sản phẩm có hoạt động tốt hay không. Họ còn quan tâm đến việc sản phẩm ấy có đẹp không, có dễ sử dụng không và liệu nó có thể làm cho cuộc sống thường nhật trở nên dễ chịu hơn hay không. Đó là lý do một chiếc máy đánh chữ của Olivetti ngày nay vẫn được trưng bày trong các bảo tàng thiết kế lớn trên thế giới, bên cạnh những tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng.
Khi công nghệ kỹ thuật số dần thay thế những chiếc máy đánh chữ cơ học, Olivetti cũng trải qua nhiều biến động. Tuy nhiên, di sản mà công ty này để lại vẫn còn nguyên giá trị. Trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo và tự động hóa ngày càng hiện diện sâu sắc trong đời sống, những câu hỏi mà Adriano Olivetti từng đặt ra dường như trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết: Công nghệ nên phục vụ con người theo cách nào? Liệu hiệu quả có thể song hành với lòng nhân văn? Và liệu cái đẹp có chỗ đứng trong những vật dụng thường nhật của cuộc sống hay không?
Có lẽ đó chính là lý do khiến Olivetti tiếp tục truyền cảm hứng cho đến tận ngày nay. Công ty này không chỉ giúp định hình văn phòng hiện đại hay thay đổi cách thế giới làm việc. Theo nhiều cách, Olivetti còn nhắc ta nhớ rằng tiến bộ thực sự không nằm ở việc tạo ra những cỗ máy ngày càng mạnh mẽ hơn, mà ở khả năng sử dụng chúng để xây dựng một cuộc sống nhân văn, sáng tạo và đáng sống hơn cho tất cả mọi người.
