Henri Rousseau, thường được gọi là Le Douanier Rousseau do nghề nghiệp gác thuế khiêm nhường của ông, là một nhân vật kỳ lạ trong lịch sử nghệ thuật châu Âu cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Không qua trường lớp chính quy, ông dấn thân vào hội họa với một niềm tin ngây thơ nhưng bền bỉ, tạo nên phong cách riêng biệt mà sau này giới phê bình gọi là naïve art – nghệ thuật ngây ngô. Tuy bị giới hàn lâm chế giễu trong phần lớn cuộc đời, Rousseau lại được những nghệ sĩ tiên phong như Picasso hay Apollinaire tôn vinh, bởi ông mang đến một giọng nói khác biệt, vừa hồn nhiên vừa bí ẩn, giữa một thời đại nghệ thuật Âu châu đầy biến động.
Ra đời năm 1910, Combat de jaguar contre un cheval (Ngựa bị báo tấn công) là một trong những bức tranh cuối cùng của Rousseau, được sáng tác khi châu Âu đang đứng trước ngưỡng cửa của Thế chiến I. Bối cảnh xã hội u ám ấy phần nào vang vọng trong cảnh tượng dữ dội mà ông thể hiện: con ngựa trắng, biểu tượng của sự thuần khiết và yếu đuối, đang bị quật ngã bởi báo đốm, hiện thân của bản năng hoang dại, của cái chết rình rập.
Bức tranh gây ấn tượng bởi sự mâu thuẫn nội tại. Một mặt, nét vẽ phẳng, tĩnh, bố cục giản đơn gợi nhớ đến cách vẽ của trẻ em hoặc nghệ thuật dân gian. Nhưng chính trong sự “ngây ngô” đó lại chất chứa một sức mạnh trực giác. Con báo đốm, với bộ lông chấm bi rõ rệt, bám chặt vào cổ ngựa, trong khi đôi mắt con vật bị tấn công mở to, phản chiếu nỗi kinh hoàng trước cái chết. Khu rừng xung quanh không chỉ là phông nền, mà gần như trở thành một nhân vật thứ ba: rậm rạp, xanh thẫm, nặng nề, như muốn nuốt chửng toàn bộ cảnh tượng. Rousseau, vốn chưa từng đặt chân tới những khu rừng nhiệt đới, lấy cảm hứng từ sách minh họa, vườn bách thảo và sở thú ở Paris, nhưng qua sự tưởng tượng của ông, thiên nhiên hiện lên vừa phi thực vừa ám ảnh.
Ý nghĩa biểu tượng của tác phẩm mở ra nhiều tầng diễn giải. Một cách trực tiếp, đây là lời nhắc về vòng luân hồi sinh tử nơi hoang dã, nơi cái mạnh luôn lấn át cái yếu. Nhưng trong chiều sâu, nhiều học giả đã đọc thấy ẩn dụ về sự bất ổn của châu Âu thời điểm ấy: một lục địa tưởng như văn minh, phồn thịnh, nhưng lại bị đe dọa bởi bạo lực và chiến tranh sắp nổ ra. Con ngựa trắng, yếu đuối, có thể tượng trưng cho nhân loại, còn con báo chính là bóng tối của bản năng, của những ham muốn hủy diệt.
Đồng thời, trong sự đối đầu ấy còn ẩn giấu một triết lý phổ quát: sự mong manh của con người trước thiên nhiên và số phận. Rousseau không vẽ cảnh chiến đấu anh hùng, mà chọn khoảnh khắc thất bại và bất lực. Chính lựa chọn này làm bức tranh mang tính nhân bản sâu sắc, khác xa với những bức tranh săn bắn oai hùng thường thấy trong nghệ thuật hàn lâm cùng thời.
Ngày nay, Combat de jaguar contre un cheval không chỉ được xem là một minh chứng cho thế giới tưởng tượng độc đáo của Rousseau, mà còn là một cột mốc trong lịch sử nghệ thuật hiện đại. Nó ảnh hưởng mạnh đến các trào lưu sau này như Siêu thực và Nguyên sơ, gợi cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ tìm kiếm sự “chân thực bản năng” thay vì kỹ thuật hàn lâm. Bức tranh, với vẻ ngoài ngây thơ mà nội dung u tối, chính là tấm gương phản chiếu sự căng thẳng của một thời đại: nơi cái đẹp và cái dữ, sự ngây thơ và tàn bạo, luôn song hành và va chạm không ngừng.
Nếu như nhiều họa sĩ cùng thời mải mê theo đuổi những cách tân mang tính kỹ thuật, Rousseau bằng chính sự “ngoài lề” của mình lại mở ra một cánh cửa khác: cánh cửa đi vào vô thức, vào biểu tượng và bản năng. Combat de jaguar contre un cheval vì thế không chỉ là một cảnh tượng hoang dã, mà là một ẩn dụ nhân sinh, vẫn khiến người xem hôm nay rùng mình suy ngẫm sau hơn một thế kỷ.
