Il giorno della civetta (Ngày của cú) của Leonardo Sciascia là một trong những tác phẩm can đảm nhất của văn học Ý hiện đại, khi lần đầu tiên đưa hiện tượng mafia ra ánh sáng văn chương bằng một giọng văn vừa lạnh lùng, vừa day dứt. Đặt trong bối cảnh Sicilia những năm 1950–1960, tiểu thuyết không chỉ là một câu chuyện điều tra, mà còn là một bản luận văn về công lý, quyền lực và sự im lặng tập thể.
Hình ảnh con cú trong nhan đề không phải ngẫu nhiên: đó là loài chim sống trong bóng tối, lặng lẽ quan sát, hiện thân cho sự đe dọa vô hình cũng như cho “luật im lặng” mà mafia áp đặt lên cộng đồng. Sciascia khắc họa một xã hội nơi tội ác không phải lúc nào cũng phô bày bằng bạo lực, mà thường ẩn nấp trong đồng lõa, sự im lặng, và cả sự thỏa hiệp của chính quyền.
Nhân vật đại úy Bellodi, người miền Bắc đến Sicilia, đóng vai trò như ánh sáng lý trí trong bóng tối đặc quánh ấy. Ông tin vào luật pháp, tin vào khả năng lột bỏ lớp vỏ ngụy trang của mafia. Nhưng càng tiến sâu vào cuộc điều tra, Bellodi càng nhận ra sự thật nghiệt ngã: quyền lực ngầm không chỉ nằm ở mafia, mà còn được nuôi dưỡng bởi những bàn tay chính trị, kinh tế, và cả sự dửng dưng của dân chúng.
Một trong những đoạn văn bất hủ là khi trùm mafia Don Mariano phân loại con người thành năm hạng: con người, bù nhìn, tiểu nhân, hèn mạt và cặn bã. Ở đây, Sciascia không chỉ ghi lại một lời khoe khoang đầy ngạo mạn, mà còn dựng nên một tấm gương méo mó phản chiếu sự đảo lộn giá trị. Trong thế giới ấy, ngay cả một kẻ tội phạm vẫn tự cho mình “đích thực là con người”, đối lập với những viên chức bạc nhược hay những kẻ sống nhờ bám víu. Đó là triết lý đen tối, nhưng đồng thời phơi bày trần trụi sự trống rỗng của xã hội.
Tác phẩm khi ra mắt đã gây chấn động: nó chạm tới nỗi sợ và sự thật mà nhiều người không dám gọi tên. Không chỉ là tiểu thuyết trinh thám, Il giorno della civetta là bản cáo trạng mạnh mẽ đối với hệ thống xã hội Sicilia, nơi công lý nhiều khi bị bóp nghẹt không phải bởi thiếu luật, mà bởi sự im lặng và sự thỏa hiệp.
Ngày nay đọc lại, cuốn sách vẫn còn nguyên tính thời sự. Nó buộc ta tự hỏi: công lý sẽ ở đâu nếu mỗi người tiếp tục chọn im lặng? Văn chương của Sciascia, bằng sự sắc lạnh và trung thực, vẫn như đôi mắt cú giữa đêm: âm thầm, rạch ròi, soi rọi bóng tối để chúng ta không quên rằng công lý, nếu có, luôn cần ánh nhìn thẳng vào sự thật.
