Khi nhắc đến nước Ý, ta thường nghĩ đến thời trang, siêu xe, espresso hay những quảng trường cổ kính ngập nắng. Thế nhưng, có một lĩnh vực khác đã âm thầm góp phần định hình hình ảnh hiện đại của đất nước này trong suốt hơn một thế kỷ qua: thiết kế công nghiệp. Từ chiếc Vespa lướt qua những con phố của Roma, chiếc máy đánh chữ Olivetti trên bàn làm việc của các nhà báo, chiếc ấm nước Alessi trong căn bếp hay những món nội thất xuất hiện trong các khách sạn sang trọng trên khắp thế giới, nước Ý dường như có khả năng đặc biệt trong việc biến những vật dụng quen thuộc thành những biểu tượng vượt thời gian.
Ý không phải quốc gia đầu tiên tiến hành công nghiệp hóa, cũng không sở hữu những tập đoàn sản xuất lớn nhất thế giới. Nếu xét về quy mô, Ý khó có thể cạnh tranh với Đức, Hoa Kỳ hay Nhật Bản. Vậy tại sao khi nói đến thiết kế công nghiệp, người ta vẫn thường nhìn về Milano, Torino hay Ivrea như những trung tâm sáng tạo hàng đầu?
Có lẽ câu trả lời nằm ở cách người Ý nhìn nhận mối quan hệ giữa công năng và cái đẹp. Trong nhiều nền công nghiệp, sản phẩm trước hết phải hoạt động hiệu quả. Thiết kế thường được xem là lớp hoàn thiện xuất hiện ở giai đoạn cuối cùng. Tại Ý, tư duy ấy gần như đảo ngược. Ngay từ đầu, người ta đã đặt câu hỏi không chỉ về việc sản phẩm có hoạt động tốt hay không, mà còn về cảm giác khi sử dụng nó, vẻ đẹp của nó và vai trò của nó trong đời sống hàng ngày. Đối với người Ý, một vật dụng không chỉ giải quyết vấn đề. Nó còn góp phần tạo nên chất lượng sống.
Tư duy này có nguồn gốc sâu xa từ lịch sử. Trong nhiều thế kỷ, các thành phố Ý là trung tâm của nghệ thuật, thủ công và thương mại châu Âu. Từ thời Phục hưng, những người thợ, kiến trúc sư và nghệ sĩ đã quen với việc kết hợp kỹ thuật cùng thẩm mỹ trong cùng một sản phẩm. Một chiếc ghế, một chiếc bình hay một cánh cửa không chỉ cần hữu ích mà còn phải hài hòa và đẹp mắt. Khi nước Ý bước vào thời đại công nghiệp trong thế kỷ XIX và XX, truyền thống ấy không biến mất, mà chuyển từ xưởng thủ công sang nhà máy.
Sau Thế chiến II, khi đất nước bắt đầu phục hồi và phát triển mạnh mẽ, thiết kế trở thành một trong những công cụ quan trọng nhất để doanh nghiệp Ý cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh không thể thắng bằng quy mô sản xuất, nhiều công ty lựa chọn một con đường khác: tạo ra những sản phẩm được thiết kế tốt hơn. Những thương hiệu như Olivetti, Artemide, Kartell, Cassina hay Alessi không chỉ sản xuất đồ vật. Họ hợp tác với kiến trúc sư, nghệ sĩ và nhà thiết kế để tạo nên những sản phẩm vừa hữu ích vừa giàu giá trị văn hóa.
Chiếc Vespa là một ví dụ điển hình. Về bản chất, nó chỉ là một phương tiện giao thông. Nhưng nhờ thiết kế thanh lịch, thân thiện và giàu cá tính, Vespa đã trở thành biểu tượng toàn cầu của nước Ý. Điều tương tự cũng xảy ra với chiếc máy đánh chữ Lettera 22 của Olivetti hay chiếc ấm đun nước của Alessi. Những sản phẩm này không thành công chỉ vì hoạt động hiệu quả. Chúng thành công vì khiến cuộc sống hàng ngày trở nên thú vị hơn.
Milano đóng vai trò đặc biệt trong câu chuyện ấy. Thành phố này không chỉ là thủ đô kinh tế của Ý mà còn là trung tâm thiết kế lớn nhất châu Âu. Mỗi năm, Milano Design Week và Salone del Mobile thu hút hàng trăm nghìn nhà thiết kế, kiến trúc sư, doanh nhân và sinh viên từ khắp nơi trên thế giới. Trong suốt một tuần lễ, cả thành phố trở thành một phòng triển lãm khổng lồ, nơi những ý tưởng mới về cách con người sống, làm việc và tương tác với không gian được giới thiệu và tranh luận. Hiếm có nơi nào trên thế giới mà thiết kế lại hiện diện trong đời sống đô thị một cách tự nhiên và mạnh mẽ đến vậy.
Nhưng sức mạnh thực sự của thiết kế Ý không nằm ở các sự kiện hay thương hiệu nổi tiếng. Nó nằm ở một niềm tin văn hóa đã tồn tại từ lâu: cái đẹp không phải là thứ xa xỉ dành cho số ít. Một chiếc ghế, một chiếc đèn, một chiếc xe tay ga hay thậm chí một chiếc máy pha cà phê cũng xứng đáng được tạo ra bằng sự chăm chút và óc sáng tạo. Người Ý tin rằng khi sống cùng những vật dụng được thiết kế tốt, chất lượng cuộc sống cũng trở nên tốt hơn.
Có lẽ đó là lý do vì sao thiết kế công nghiệp tại Ý luôn vượt ra ngoài phạm vi của sản xuất. Nó trở thành một cách nhìn thế giới. Một cách nhìn cho rằng công nghệ và nghệ thuật không đối lập với nhau, rằng công năng và cảm xúc có thể song hành, và rằng những điều bình thường nhất trong cuộc sống vẫn có thể chứa đựng vẻ đẹp.
Khi nhìn vào những sản phẩm đã làm nên danh tiếng của nước Ý trong suốt thế kỷ qua, từ Vespa, Olivetti, Alessi cho đến những thương hiệu nội thất nổi tiếng của Milano, ta nhận ra rằng thành công của họ không đến từ một công thức bí mật nào. Họ đơn giản là những người chưa bao giờ chấp nhận sự tầm thường. Và chính tinh thần ấy đã giúp nước Ý trở thành cái nôi của thiết kế công nghiệp hiện đại, nơi những vật dụng thường nhật không chỉ phục vụ cuộc sống mà còn làm cho cuộc sống trở nên đáng sống hơn.
