Lớp học múa ba lê (Edgar Degas, 1874, Sơn dầu trên toan, 83,5 x 77,2 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York).
Ngay từ nhan đề, bức tranh mở ra một thế giới kỷ luật và duyên dáng, nơi mọi cử động đều bị quy định bởi nhịp điệu, ánh nhìn và hơi thở. Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên Degas dành trọn cho vũ ba lê và cũng là một trong những biểu tượng gắn liền với tên tuổi ông. Cùng đề tài này, Degas để lại hai biến thể: một ở New York, một ở Paris. Cảm giác tự nhiên như bắt gặp khoảnh khắc đời thường chỉ là bề nổi. Ẩn dưới lớp sơn mỏng và những khoảng lặng tinh tế là một cuộc thai nghén dài, đòi hỏi sự nhẫn nại và tính kỷ luật mà chỉ một bậc nghệ sĩ ám ảnh với cấu trúc hình thể mới theo đuổi đến cùng.
Dù thân cận với nhóm ấn tượng và tham dự cuộc triển lãm đầu tiên của họ vào năm 1874, Degas vẫn trung thành với một phương pháp chuẩn bị tỉ mỉ. Ông không chạy theo xúc cảm tức thời trước giá vẽ, mà suy tư về cơ thể và chuyển động như một nhà biên đạo trong bóng tối. Sự “tự phát” trong tranh vì thế là kết quả của vô số phác thảo, của việc chưng cất tư thế, nhịp gối, độ mở của cánh tay, thậm chí cả khoảnh khắc thẫn thờ giữa hai động tác. Mọi nhân vật đều được cân nhắc như một nốt trong bản tổng phổ, nơi tiết chế tạo nên cường độ.
Khung cảnh của bức tranh là một phòng học tại Opéra Le Peletier, trụ sở ba lê của Nhà hát Opera Paris trên phố rue Le Peletier. Tòa nhà ấy bị hủy hoại bởi đám cháy dữ dội năm 1873, và không nên nhầm với Opéra Garnier chỉ khai trương vào năm 1875. Bởi vậy, tác phẩm của Degas không chỉ là một cảnh sinh hoạt nghệ thuật; nó còn lưu giữ dư ảnh của một không gian đã biến mất. Những vệt sáng rơi trên sàn gỗ, thanh vịn chạy dọc tường, những chiếc váy xòe như đám mây mỏng… tất cả dựng lại bầu khí hậu thẩm mỹ của một thời.
Cánh cửa hậu trường mở ra với Degas nhờ một người bạn trong dàn nhạc. Hãy hình dung ông lặng lẽ len qua hành lang, đứng nép bên cánh cửa, ghi lại bằng bút chì các tư thế, góc nghiêng, nhịp thở của cô trò. Những mảnh ghi chép ấy, sau khi rời khỏi tiếng giày gõ nhịp và mùi gỗ sân khấu, được ông đưa về xưởng để tái cấu trúc. Ở đó, Degas “chỉnh dây” cho toàn bộ bố cục: đường chéo của sàn, khoảng trống giữa các nhóm nhân vật, trục nhìn của thầy giáo và sự phân rã của đám đông thành những khoảnh khắc riêng tư.
Sức mạnh của bức tranh đến từ thế cân bằng mong manh giữa kỷ luật và mộng tưởng. Ta đọc được sự nghiêm khắc trong tư thế của người thầy, nhưng ngay cạnh đó là khoảnh khắc thả lỏng, khi một vũ sinh vuốt lại dải ruy băng hay ngước nhìn xa xăm. Đời sống diễn ra giữa tập luyện và mơ mộng, giữa tiếng gọi của sân khấu và nỗi u hoài của tuổi trẻ. Degas không tô vẽ sự quyến rũ lộng lẫy; ông chăm chú vào lao động nghệ thuật, vào mồ hôi, vào sự lặp lại khắc nghiệt tạo nên vẻ đẹp. Nhờ vậy, “Lớp học múa ba lê” vừa như một trang nhật ký hậu trường, vừa như bài ca về phẩm giá của lao động mỹ thuật: lặng thầm, trau chuốt, và kiên định đến mức khắt khe. Và chính từ sự khắt khe ấy, vẻ duyên dáng được giải phóng, tỏa sáng bền bỉ qua thời gian.
