Ulysses (1922) của James Joyce là một trong những tiểu thuyết vĩ đại và độc đáo nhất thế kỷ 20. Với tác phẩm này, Joyce không chỉ kể câu chuyện về một ngày bình thường trong đời sống của người dân Dublin mà còn mở ra cả một vũ trụ bên trong tâm trí con người, nơi quá khứ, hiện tại và tưởng tượng hòa quyện không ngừng. Chính sự phong phú và táo bạo này đã đưa Ulysses thành dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của văn học hiện đại.
Câu chuyện diễn ra chỉ trong vỏn vẹn ngày 16 tháng 6 năm 1904, và nhân vật trung tâm là Leopold Bloom, một người đàn ông trung niên gốc Do Thái sống giữa thành phố Dublin. Song, không dừng lại ở lớp vỏ bên ngoài của thời gian và không gian, Ulysses vươn tới những chiều sâu bên trong con người, thể hiện qua dòng chảy ý thức liên tục, qua những liên tưởng phức tạp và qua cách vận dụng phong cách đa dạng, linh hoạt. Joyce lấy cảm hứng từ sử thi Odyssey của Homer để xây dựng cấu trúc của cuốn sách, biến Bloom trở thành phiên bản hiện đại của người anh hùng Odysseus: không chiến đấu với quái vật hay thần linh, mà vật lộn với những trăn trở rất đời thường giữa phố phường Dublin.
Điều đặc biệt trong Ulysses nằm ở cách Joyce khai thác chiều sâu tâm lý của nhân vật. Qua thủ pháp độc thoại nội tâm, ông dẫn dắt người đọc đi sâu vào những ngóc ngách tâm hồn, nơi không tồn tại ranh giới rõ ràng giữa ký ức, khát vọng và hiện thực. Chính vì vậy, từng chương của Ulysses không chỉ là diễn tiến của cốt truyện, mà còn là sự chạm vào những khoảng lặng bên trong mỗi nhân vật, biến trải nghiệm đọc trở thành một cuộc phiêu lưu tri thức và cảm xúc.
Bên cạnh đó, Joyce còn thử nghiệm không ngừng với ngôn ngữ và thể loại. Mỗi chương là một phong cách riêng: có chương mang hình thức đối thoại kịch, chương khác lại mô phỏng phong cách báo chí, và không ít đoạn được viết thành những áng thơ đầy nhạc điệu. Chính nhờ lối khai phá này, Joyce phá vỡ mọi khuôn khổ truyền thống của tiểu thuyết, biến Ulysses thành một chuỗi thể nghiệm đa dạng, nơi cả chuyện kể lẫn cách kể đều trở thành đối tượng thưởng thức.
Tuy vậy, điều khiến Ulysses vượt xa những kỹ thuật hình thức chính là chiều sâu nhân bản của nó. Bức tranh Joyce vẽ nên không chỉ là khung cảnh của một ngày tháng Sáu trên phố xá Dublin, mà là những gương mặt, những tâm hồn với vui buồn, yêu ghét, thất vọng và khao khát. Chính trong những chi tiết tưởng chừng tầm thường nhất: một câu chuyện dở dang, một món ăn giản dị, một dòng hồi ức bất chợt – Joyce làm nổi bật phẩm chất nhân loại và gieo vào đó những ý nghĩa vượt thời gian.
Ulysses không dễ đọc, không hứa hẹn mang lại cho độc giả những câu chuyện gọn gàng và dễ hiểu. Nhưng chính thách thức này đã biến tác phẩm trở thành trải nghiệm không thể thay thế, buộc ta tham dự vào tiến trình sáng tạo và khám phá không ngừng của ngôn từ và tâm trí. Với Ulysses, Joyce mở rộng ranh giới của thể loại tiểu thuyết, cho thấy rằng trong một ngày bình thường vẫn ẩn chứa cả vũ trụ bên trong, và bên dưới bề mặt của những gì giản dị thường nhật vẫn luôn là chiều sâu vô hạn của con người và thời gian. Chính vì thế, hơn cả một câu chuyện, Ulysses trở thành bản tuyên ngôn vĩ đại về nghệ thuật và nhân sinh, một tuyệt phẩm mà giá trị của nó vẫn không ngừng sống mãi qua thời gian.
