Risorgimento (“Phục hưng” hay “Trỗi dậy”) là phong trào lịch sử – chính trị diễn ra từ cuối thế kỷ XVIII đến năm 1871, dẫn đến sự thống nhất nước Ý dưới một nhà nước duy nhất. Đây không chỉ là quá trình chính trị, mà còn là sự thức tỉnh dân tộc và tinh thần độc lập sau nhiều thế kỷ bán đảo Ý bị chia cắt thành hàng chục vương quốc, công quốc và vùng chịu ảnh hưởng ngoại bang như Áo, Pháp, Tây Ban Nha.
Nguồn gốc của Risorgimento bắt đầu sau Cách mạng Pháp (1789), khi các tư tưởng về tự do, quyền công dân và dân tộc lan tỏa khắp châu Âu. Sự xuất hiện của Napoléon Bonaparte đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình này: các cải cách hành chính và pháp lý trong thời kỳ chiếm đóng Pháp gieo mầm cho khái niệm “Italia” như một thực thể thống nhất. Tuy nhiên, sau khi Napoléon thất bại, Hội nghị Vienna (1815) khôi phục lại trật tự cũ, khiến phong trào yêu nước Ý rơi vào giai đoạn hoạt động bí mật.
Từ giữa thế kỷ XIX, phong trào Risorgimento chuyển sang giai đoạn sôi động hơn, với những nhân vật trung tâm như Giuseppe Mazzini, người sáng lập tổ chức Giovine Italia (Nước Ý Trẻ); Giuseppe Garibaldi, vị anh hùng du kích của “Cuộc viễn chinh nghìn quân đỏ”; và Thủ tướng Piemonte-Sardegna, Conte di Cavour, nhà ngoại giao thực dụng đã dùng liên minh với Pháp để giành thắng lợi trước Đế quốc Áo.
Năm 1861, Vittorio Emanuele II được tuyên bố là Vua của Vương quốc Ý, đánh dấu bước ngoặt lịch sử. Tuy vậy, Roma và Venezia vẫn nằm ngoài lãnh thổ thống nhất, cho đến khi được sáp nhập vào năm 1870–1871, hoàn tất quá trình Risorgimento.
Phong trào này không chỉ tạo nên một quốc gia hiện đại, mà còn định hình bản sắc Ý: kết hợp tinh thần lãng mạn, khát vọng tự do và lòng tự tôn dân tộc – những yếu tố vẫn là nền tảng cho văn hóa và tư tưởng Ý đương đại.
