Giấc mơ bởi con ong bay xung quanh quả lựu ngay trước khi thức giấc (Salvador Dalì, 1944, Sơn dầu trên vải, 51 x 41 cm, Bảo tàng Thyssen-Bornemisza, Madrid).
Ngay từ tiêu đề dài miên man, Dalì đã mở một cánh cửa dẫn thẳng vào cõi mơ: một khoảnh khắc mong manh như tơ, “một giây trước khi thức”, khi giác quan còn lửng lơ giữa tỉnh và mê. Ở đó, nàng thơ Gala – vợ, người mẫu, và ám ảnh thẩm mỹ của ông – hiện lên khỏa thân, nhẹ như hơi thở, lơ lửng trên một phiến đá nhẵn bóng giữa biển tịch lặng. Không gian mộng mị ấy, quen thuộc với các nhà siêu thực, được Dalì dựng nên bằng một thứ hiện thực lạnh và sắc như lưỡi dao, nơi mọi đường viền, phản quang, vệt da thịt đều minh bạch đến rợn ngợp.
Sự căng mảnh của thời khắc được gia cố bằng kỹ thuật vẽ lão luyện: ánh nắng đổ nghiêng như kim loại, mặt nước phẳng như tấm gương, bầu trời lắng lại thành một tấm nền không tì vết. Chính trên cái nền tịnh độ ấy, giấc mơ bùng nở theo một chuỗi liên tưởng phi lý mà thuyết giấc mơ của Dalì thường ưa chuộng. Từ một quả lựu nằm khiêm nhường bên trái -biểu tượng của phồn thực, hạt giống, máu thịt – phóng ra một con cá vàng; từ miệng cá bật lên một con hổ, rồi thêm một con hổ nữa; và cuối cùng, một nòng súng có lưỡi lê lao tới cánh tay người đàn bà đang ngủ. Một âm thanh nhỏ như tiếng ong vo ve hóa thành cơn thác biểu tượng, cho thấy chỉ một kích thích vi tế cũng có thể kiến tạo cả vũ trụ kinh nghiệm trong mơ.
Dalì, bằng phương pháp “hoang tưởng phê phán” mà ông đặt tên, đã thuần hóa cơn mê: ông cho phép những ảnh tượng nảy sinh tự do, rồi dùng lý trí lạnh để chỉnh trục, đo sáng, sắp xếp độ sâu. Vì thế, sự phi lý hiện ra với mức độ xác thực cao đến nghịch lý. Ở tiền cảnh, một con ong lượn gần một quả lựu khác; bóng nó in trên đá thành hình trái tim, như một thông điệp ái tình gửi riêng Gala. Kề đó, trên phiến đá còn khắc tên hai người, một cử chỉ ký thác thân mật, biến cõi mộng thành nhật ký của đôi lứa, nơi Eros vừa dịu dàng vừa sắc nhọn.
Hậu cảnh mở ra một viễn tượng gây choáng: một con voi chân mảnh như côn trùng rảo bước trên mặt nước, lưng chở cột đá – hồi âm của con voi mang obelisk ở Piazza della Minerva, Roma. Hình ảnh nghịch thuyết về trọng lực này làm dày thêm kết cấu biểu tượng: vật nặng được nâng bởi cái bất khả, ký ức Baroque tái sinh trong ngữ pháp siêu thực, và lịch sử nghệ thuật cổ điển đi xuyên qua bức tranh như một dòng điện ngầm. Sự phóng đại thang tỉ lệ, sự lệch pha của không gian, đã khiến bờ biển xa mờ như một rìa ý thức, nơi giấc ngủ chạm mép ngày.
Toàn bộ bố cục là một thử nghiệm thị giác về nhân quả trong mơ: tiếng ong – động cơ; trái lựu – hạt mầm của hình tượng; cá – môi giới; hổ – bản năng; lưỡi lê – điểm chạm đau đớn đánh thức thân xác. Dalì bẻ cong thời gian thành một đơn vị đàn hồi, cố định nó trên toan như đinh ghim một khoảnh khắc trôi tuột. Bằng lối vẽ tả thực tột cùng, ông khiến điều bất khả tin trở nên khả tín, để người xem không còn đứng ngoài câu chuyện mà đang thở cùng cơn mộng của Gala. Khi ta rời bức tranh, tiếng ong dường như còn rung ở viền tai: nhịp metronome của vô thức, đánh dấu ranh giới mong manh nơi nghệ thuật, dục vọng và ký ức cùng lúc bừng tỉnh.
