Ống khói và con đường ngoằn ngoèo, Whitby (Fred Cecil Jones, 1936, Bút chì, phấn, màu nước và sơn tempera trên giấy, 49 x 42 cm, Tate, London).
Giữa những tên tuổi lớn của hội họa Anh, Fred Cecil Jones là một giọng nói lặng lẽ nhưng bền bỉ. Ít được biết đến ngoài giới chuyên môn, ông từng nhập ngũ năm 1916 và làm nghệ sĩ chiến tranh, được đồng đội đặt biệt danh “Detail Jones” vì độ chính xác đến ám ảnh trong từng đường nét. Sau chiến tranh, thay vì tiếp tục vẽ bi tráng, Jones quay về với nhịp sống thường nhật của miền Bắc nước Anh, tìm ở phong cảnh và thị trấn lao động một thứ thơ ca đằm thắm. Tác phẩm “Ống khói và con đường ngoằn ngoèo, Whitby” thuộc bộ sưu tập Tate nhưng hiện không trưng bày, là một minh chứng tinh tế cho mỹ cảm ấy, đồng thời phơi mở một thủ pháp hiếm thấy: kể chuyện bằng chi tiết, và kể về chính hành vi vẽ.
Bức tranh sử dụng kỹ thuật hỗn hợp: bút chì để cắm mốc cấu trúc, phấn để đánh hơi thở của ánh sáng, màu nước cho những lớp trong suốt mềm dịu, và tempera để khóa lại nhịp điệu hình khối. Từ nền giấy, Whitby hiện lên không bằng sự kịch tính mà bằng hơi ấm sinh hoạt. Ống khói, mái ngói, con đường uốn lượn như một dòng gấp khúc của ký ức tập thể. Ở tiền cảnh, ta thấy những dụng cụ nghề của họa sĩ: hộp màu nước đã mở, cây cọ nằm hờ trên bậc thang, như thể người vẽ vừa dừng tay ngẩng lên quan sát. Bên cạnh là chú chó của ông, dáng điềm nhiên, đang hướng về một con chó khác đang lao lên bậc thang. Một chuyển động nho nhỏ ấy mà làm sống dậy toàn bộ bối cảnh: chân bậc thang kêu nhẹ, mùi ẩm của gạch đá, làn khói mảnh từ mái nhà tan vào không khí.
Jones còn chèn một “bức tranh trong bức tranh”: cùng cảnh Whitby được phác trên chính các bậc thang, sát mép hộp màu. Chi tiết tự phản chiếu ấy không phải trò khéo tay; đó là tuyên ngôn thẩm mỹ. Ông cho thấy việc vẽ là một hành vi sống, ở ngay đây và bây giờ, giữa tiếng chó chạy, áo quần phơi gió của người phụ nữ trên hiên nhà, và con sông thấp thoáng cây cầu ở xa. Cái nhìn của “Detail Jones” không còn là đo đạc quân sự; nó biến thành đạo đức của sự nhìn chậm. Mỗi vật thể được trọng thị như một nhân vật: ống khói là trụ cột lao động, con đường là mạch ngầm ký ức, chiếc cầu là lời hẹn nối hai bờ đời sống.
Cấu trúc thị giác của bức tranh giản dị mà kín kẽ. Những đường xiên của bậc thang dắt mắt ta tiến vào không gian, tương ứng với đường cong của con đường, tạo nên nhịp “lên–xuống” như một câu hát. Mảng sáng tối không gay gắt; chúng lướt trên mái ngói và tường gạch như lớp bụi thời gian, đủ để gợi khí quyển ẩm mặn của miền duyên hải. Ở đây, Whitby không là phong cảnh danh thắng; đó là một cơ thể tập thể, nơi lao động, chăm sóc và sẻ chia thấm vào chất liệu. Khi người phụ nữ phơi áo, đó là thời gian riêng tư; khi làn khói mỏng bay, đó là nhịp thở cộng đồng.
Sức mạnh của Jones nằm ở khả năng chuyển những chi tiết tưởng vụn vặt thành mô-típ kể chuyện. Ông không đòi cú sốc thị giác; ông bày ra một bàn cờ tinh xảo của dấu vết: dấu chân chó, vệt màu còn ướt, mép giấy hơi cong. Tất cả hợp lại thành một biên niên sử vi mô về thị trấn và về người nghệ sĩ trong thị trấn. Bởi thế, dù tác phẩm hiện chưa được trưng bày, nó vẫn sống đời sống thầm lặng của mình: như một khúc tấu nhỏ, tinh luyện, nơi người xem bắt gặp sự dịu dàng của đời thường và phẩm giá của chi tiết. Ở cuối đường ngoằn ngoèo ấy, ta nghe câu thì thầm của Jones: rằng nghệ thuật, rốt cuộc, là cách ta học đứng yên để nhìn kỹ hơn thế giới đang chuyển động.
