Sappho (Auguste Charles Mengin, 1877, Sơn dầu trên vải, 230,7 x 151,1 cm, Phòng trưng bày nghệ thuật Manchester).
Sinh trong cái nôi của Học thuật Pháp, Auguste Charles Mengin là học trò của Alexandre Cabanel và sớm khẳng định vị thế tại Salon Paris năm 1876, rồi tiếp tục được ghi nhận ở Triển lãm Quốc tế năm 1900. Nhưng phải đến Sappho, ông mới thực sự kiến tạo một khoảnh khắc thị giác đủ sức neo lại trí nhớ người xem: một dáng hình cô độc trên mỏm đá, rực sáng giữa bầu không khí u trầm như sắp dâng bão.
Bức tranh khổ lớn đặt Sappho trước nền biển đen và bầu trời xám chì. Vài cánh chim lượn thành những dấu ngoặc mơ hồ, như ghi chú của thiên nhiên cho một khúc bi ca sắp cất lên. Nửa thân trên để trần của nhà thơ Hy Lạp nổi bật bằng sắc độ da ấm, được Mengin nâng đỡ bằng bút pháp mịn, chuyển sáng tối tinh tế theo lối chiaroscuro, khiến cơ thể vừa hữu hình vừa như phát quang từ bên trong. Ánh nhìn sắc bén của Sappho hướng xuống, không phải để quy phục vực thẳm mà như để dò tìm một nguồn lực vô ngôn, nơi thơ ca và số phận cùng ngân lên nhịp nội tâm.
Trên đôi tai, nơi cổ tay, những mảnh vàng lóe sáng như các nốt nhạc rải trên nền trầm. Tấm áo choàng đen trùm đầu kéo dài dọc cơ thể, đồng điệu với mái tóc gợn sóng và đôi mắt sâu, phủ lên nhân vật một khí quyển khổ hạnh. Một tay Sappho tựa vào khối đá lạnh, tay kia giữ chặt cây đàn lyre. Đàn không phát âm mà vẫn gợi âm: sự im lặng của dây đàn trở thành khoảng lặng căng thẳng, nơi người xem nghe thấy bài thơ chưa viết, bản nhạc chưa gảy, lời thú nhận chưa thốt.
Bố cục giản ước mà chặt chẽ. Khối hình của Sappho như dựng thành một tam giác ổn định đối trọng với biển trời hỗn độn phía sau. Độ cao của mỏm đá, độ sâu của chân trời, độ lạnh của sắc đen đều được Mengin cân chỉnh để đẩy nhân vật đến rìa của một quyết định. Nhiều truyền thuyết gắn Sappho với cú nhảy định mệnh, song Mengin không vẽ giây phút rơi mà vẽ thì khắc của do dự. Chính trong khoảng khắc này, vẻ gợi cảm không trượt vào lạc thú rẻ tiền mà được tinh luyện thành phẩm cách của trí tuệ và lòng dũng cảm.
Sappho của Mengin vì thế vừa là biểu tượng thi ca cổ điển vừa là chân dung tâm lý cuối thế kỷ XIX. Dưới lớp sơn bóng là một bản tự sự về nữ tính: một chủ thể biết tự nhìn vào vực thẳm của mình mà không bi lụy, biết mặc áo choàng đêm để ánh sáng nội tâm càng rõ. Những điểm lóe kim loại của trang sức không nhằm khoe của, mà làm đạo cụ cho ánh sáng định nghĩa đường nét của ý chí. Còn biển đen và trời xám không chỉ là phông nền, mà là nguyên tố đối thoại, đẩy lời thơ từ biên viễn của tiếng nói thành biên độ của lặng im.
Trưng bày tại Manchester Art Gallery, bức tranh với kích thước 230,7 x 151,1 cm cho phép người xem đứng đối diện một thân phận ở tỷ lệ gần như người thật. Ở khoảng cách ấy, nét run khẽ của cổ tay giữ đàn, nếp áo rơi chậm, và quầng sáng trên bờ vai bỗng trở thành chứng cứ tinh vi cho một thứ mỹ cảm vừa cổ điển vừa hiện đại. Mengin đã tạc nên một Sappho không cần đến lời: thi ca ở đây hiện hình bằng ánh nhìn, bằng chất liệu da thịt, bằng sức nặng của gió biển và bằng sự kiệm lời của ánh sáng. Và khi rời khỏi khung tranh, ta vẫn còn nghe tiếng đàn chưa gảy, như một lời hẹn từ vực sâu của cảm hứng.
