Vào cùng thời Ugo Foscolo còn đắm chìm trong ánh đèn lung linh của những salon Milano và hàng loạt cuộc tình dữ dội, một cuộc gặp tình cờ khác diễn ra trong một góc nhỏ của Teatro alla Scala, nơi nghệ thuật, tình ái và số phận của những thiên tài thường giao nhau. Ở đó, giữa tiếng rì rầm của trò cờ bạc và tiếng vỗ tay xa xăm, Foscolo bắt gặp một cậu thiếu niên trạc mười bốn, mười lăm tuổi với ánh mắt thông minh mà bất an: đó là Alessandro Manzoni. Chàng trai ấy sau này sẽ trở thành “cha đẻ của văn học Ý hiện đại”. Nhưng lúc đó, Manzoni chỉ là một cậu trẻ bốc đồng, tiêu xài tiền của cha trong sòng bạc, vẫn còn xa lạ với thi ca và đức tin mà đời ông sẽ gắn liền.
Tuổi trẻ của Manzoni không ồn ào bởi những mối tình say đắm như Foscolo. Ngoài vài lần lạc bước cùng những quý cô có lối sống dễ dãi và một niềm say mê kiểu thiếu niên dành cho Luigina Visconti, ông chẳng có gì đáng kể trong lịch sử tình ái. Thế nhưng, số phận lại sắp đặt cho Manzoni một kiểu lãng mạn khác: ít xác thịt, nhiều tinh thần, trầm lắng mà bền bỉ. Năm hai mươi ba tuổi, ông cưới Enrichetta Blondel, một cô gái mười bảy tuổi gốc Thụy Sĩ, dịu dàng và ngoan đạo. Cuộc hôn nhân ấy không phải một khúc ca sôi nổi mà là một hợp âm dài của sự yên tĩnh, kết tinh thành mười người con, và biến tình yêu thành sự gắn bó của linh hồn hơn là sự cháy bỏng của thể xác.
Nếu tình yêu của Manzoni là một dòng suối trong, thì cuộc đời của mẹ ông, Giulia Beccaria, lại là một dòng sông cuộn xoáy. Là gái của Cesare Beccaria, nhà tư tưởng lớn thời Khai sáng và tác giả của Dei delitti e delle pene (Về tội ác và hình phạt), Giulia thừa hưởng trí tuệ sắc sảo và khát vọng tự do – những phẩm chất rực rỡ nhưng nguy hiểm trong xã hội Ý thế kỷ XVIII. Bà sinh ra Alessandro và cha của đứa bé ấy là Giovanni Verri, người tình của bà. Năm 1792, Giulia bỏ lại tất cả: chồng, con, và cả Milano, để theo Carlo Imbonati, đi London rồi Paris – hai thủ đô của tư tưởng và sự trụy lạc, của cách mạng và nỗi cô đơn. Khi ông mất năm 1805, người ta đồn đoán về những mối tình khác của bà, nhưng những lời đồn ấy không làm lu mờ vẻ đẹp hiếm hoi: một người phụ nữ dám sống theo tiếng gọi của mình giữa một thời đại chưa cho phép điều đó.
Chính vì có một người mẹ quá tự do, mà Manzoni, đứa con sinh ra từ tình yêu vụng trộm ấy, chọn con đường ngược lại. Ông lớn lên trong nỗi mặc cảm và trong khát khao tái thiết trật tự đạo đức cho thế giới hỗn độn xung quanh. Khi viết I promessi sposi (Những người đính hôn), ông trao cho nhân vật Lucia Mondella một tình yêu thanh khiết, không bốc lửa mà bền vững, như một phản đề của tất cả những gì từng làm gia đình mình tan vỡ. Lucia yêu như cầu nguyện, chờ như hy vọng, đau như cứu chuộc. Trong thế giới ấy, tình yêu không còn là ngọn lửa thiêu rụi mà là ánh sáng dẫn đường.
Dẫu vậy, Manzoni không phải người khép kín. Sau khi mất Enrichetta, ông cưới Teresa Borri Stampa, một góa phụ duyên dáng và thông minh, người cùng ông chia sẻ những năm tháng cuối đời tại Milano. Đó là một giai đoạn bình lặng, nơi ngòi bút ông thôi miêu tả nỗi đau để bắt đầu viết về lòng tin. Khi Napoléon Bonaparte qua đời vào tháng 5 năm 1821, Manzoni – người từng ngưỡng mộ vị anh hùng rồi thất vọng trước quyền lực – viết Il cinque maggio (Mồng năm tháng năm), một khúc bi ca về con người giữa lịch sử, vừa ca tụng, vừa thương xót, vừa tha thứ.
Tháng 5 năm 1873, cũng vào thời khắc mùa xuân, Manzoni trút hơi thở cuối cùng tại Milano – thành phố nơi ông sinh ra và sống như một chứng nhân cho hai thế kỷ Ý. Giữa một châu Âu của những cuộc cách mạng và những thi sĩ bốc lửa, ông đứng lặng như cột mốc sáng trong sương: người đã biến tình yêu thành lòng tin, và biến đức tin thành thơ.
Nếu Foscolo yêu như chiến binh, thì Manzoni yêu như kẻ hành hương. Một người viết bằng máu nóng, một người viết bằng ánh sáng. Nhưng cả hai, trong hai lối sống trái ngược, đều là khuôn mặt của Chủ nghĩa Lãng mạn Ý, nơi tình yêu, dù nồng nàn hay thánh thiện, đều là con đường để con người hiểu mình sâu hơn, và hiểu được Thượng đế, qua chính những vết thương của trái tim.
