“Romantica” ở đây không phải tên một vở opera, mà là nhịp sống của Vittorio Alfieri – nhà thơ, nhà viết kịch sinh năm 1749 tại Asti, Piemonte, trong một gia đình quý tộc lâu đời. Vừa quá tuổi thiếu niên, chàng trai mang khát vọng ngoại giao đã rời nước Ý lên đường, chọn những chuyến đi như cách thử thách trái tim và trí tuệ. Trong số những miền đất hứa, nước Anh luôn là điểm đến nâng đỡ trí tưởng tượng của ông; với ông, đó là “xứ sở tự do và may mắn”, nơi nghệ thuật và chính trị gặp nhau trong bầu khí tinh thần rộng mở.
Năm 1771, London đón Alfieri bằng những đại sảnh rực rỡ ánh đèn, những buổi khiêu vũ và nhà hát bừng nở. Chốn salon quý tộc khơi gợi nơi ông một ham muốn lịch lãm mà mạo hiểm: vừa muốn đắm mình trong văn chương, vừa muốn thử sức với những luật lệ bất thành văn của trái tim. Một đêm, tại dinh thự của hoàng thân Masserano, định mệnh bước vào dưới hình hài người phụ nữ mang tên Penelope Pitt. Cái nhìn đầu tiên đã bắn thẳng một mũi tên vào trái tim nóng hổi của nhà lãng tử Ý. Penelope cũng đáp lại. Từ đó, câu chuyện say đắm và bão tố bắt đầu.
Tình yêu ấy đẹp mà nguy hiểm. Penelope là vợ của Edward Ligonier, một vị tử tước nổi tiếng ghen tuông. Khi bí mật bị phơi bày, London trở thành sân khấu của danh dự và lòng kiêu hãnh: Ligonier thách đấu, Alfieri nhận lời. Nhát gươm sượt cánh tay trái không làm ông đau như sự nhục nhã khi biết rằng người phụ nữ mà mình tôn thờ còn dành trái tim cho một kẻ hèn kém, là người giữ ngựa trong nhà. Bị đánh bật khỏi mê lộ đam mê, Alfieri rời nước Anh, mang theo cả vết thương thể xác lẫn tinh thần, để lại sau lưng những điệu valse vàng rực của các đại sảnh quý tộc.
Chính cú ngã ấy làm ông đứng dậy theo một cách khác. Trên những nẻo đường châu Âu, giữa các cuộc tình chớp nhoáng và những giai đoạn lưu trú thành thị, Alfieri lặng lẽ đặt tay lên trang giấy và tự chọn cho mình số phận của một “tác giả bi kịch”. Từ cơn sốt của thất vọng, ông rèn giũa một bút lực nghiêm cẩn, tinh giản, bén như lưỡi dao. Cách yêu dữ dội biến thành lối viết tiết chế, nơi đam mê chỉ còn là ánh lửa hắt lên bức tường lý trí, nói lời giã biệt với những ảo giác mới có thể gợi lên nỗi đau cũ.
Rồi một ngày khác của định mệnh, vào năm 1777 ở Firenze, tình yêu đến trong dáng dấp trưởng thành hơn. Người phụ nữ mang tên Louise zu Stolberg-Gedern, thường được biết đến như bá tước phu nhân Albany, bước vào đời Alfieri như một khoảng lặng dịu dàng giữa hai hồi kịch. Louise là vợ của Charles Edward Stuart, người thừa kế Jacobite của vương vị Anh. Giữa những tia nhìn thấu hiểu, giữa những đối thoại không cần phô trương, Alfieri tìm thấy một kiểu đồng điệu mới: sự mảnh mai của tâm hồn biết tự trọng, sự dịu bền của trí tuệ biết lắng nghe. Năm 1784, Louise ly thân chồng. Từ đó đến năm 1803, khi Alfieri qua đời tại Firenze, họ gắn bó trong một bầu không khí riêng tư và vững chãi, như hai vì sao đã thôi bốc cháy để âm ỉ mà sáng lâu.
Nhìn lại, cuộc đời Alfieri là một đồ hình cảm xúc: London rực rỡ và hiểm nguy, nơi tiếng gươm chạm vào da thịt chỉ để lộ ra vết thương tinh thần; những nẻo đường châu Âu như sa bàn để ông thử nghiệm với tự do; còn Firenze tĩnh tại, nơi tình yêu lắng xuống thành lòng chung thủy và nghệ thuật chín muồi thành kỷ luật. Từ tuổi trẻ bốc lửa đến tuổi đứng tuổi tiết chế, ông đi hết hành trình của một trái tim Ý giữa các kinh đô châu Âu rồi quay về với tiếng nói riêng: gọn, thẳng, thiết tha mà không van vỉ.
Nếu “Romantica” là nhan đề của đời ông, thì chương đầu ồn ào bằng nhạc vũ hội và tiếng thở hổn hển của ghen tuông, còn chương cuối là một adagio thanh sạch ở Firenze, nơi tình yêu không cần chứng minh bằng hiểm nguy mà bằng sự hiện diện bền bỉ qua ngày. Trên mặt giấy, ông để lại những dòng thơ và bi kịch như tấm gương đã được mài. Trong ký ức, ông để lại chân dung một người Ý học cách yêu trong thất bại, học cách viết trong kỷ luật, và học cách sống giữa hai cực của tự do và giới hạn.
Tình yêu đã suýt giết ông, nhưng cũng cứu ông bằng nghệ thuật. Và ở quãng cuối, khi bước chân dừng lại ở Firenze, người ta tin rằng Alfieri đã tìm thấy điều mà tuổi trẻ thường đánh mất: một hình thức đẹp cho cảm xúc. Ở đó, Louise là câu trả lời dịu dàng. Còn văn chương, sau tất cả, chính là cách một trái tim từng bị thương nhắc lại câu chuyện của mình mà không làm ai chảy máu.
