Augustus, tên khai sinh là Gaius Octavius và sau này được gọi là Gaius Iulius Caesar Octavianus, là người sáng lập và vị hoàng đế đầu tiên của La Mã, trị vì từ năm 27 TCN đến năm 14. Ông không chỉ là một chiến lược gia đại tài, một nhà cải cách sâu sắc mà còn là một bậc thầy trong việc xây dựng hình ảnh chính trị.
Octavius không sinh ra trong một gia đình hoàng tộc, nhưng số phận thay đổi khi ông được Gaius Iulius Caesar, người bác vĩ đại của mình, nhận làm con nuôi và thừa kế toàn bộ tài sản cùng danh hiệu. Khi Caesar bị ám sát vào năm 44 TCN, Octavianus mới 18 tuổi, một chàng trai trẻ gầy gò, ít ai nghĩ rằng cậu có thể thách thức những nhân vật quyền lực như Marcus Antonius và Marcus Lepidus. Nhưng với sự thông minh và quyết tâm, Octavianus nhanh chóng giành được sự ủng hộ của quân đội và nhân dân. Ông khéo léo thao túng chính trị, liên minh với Marcus Antonius để đánh bại những kẻ ám sát Caesar, rồi sau đó quay sang loại bỏ chính Antonius trong trận Actium năm 31 TCN. Sau chiến thắng này, Octavianus trở thành người thống trị không thể tranh cãi của La Mã.
Thay vì tự xưng là “vua” – điều mà người La Mã căm ghét, Octavianus sử dụng một chiến thuật tinh vi hơn. Năm 27 TCN, ông tuyên bố trao lại quyền lực cho Viện Nguyên lão, nhưng thực tế vẫn giữ toàn bộ quyền kiểm soát quân đội và các tỉnh quan trọng. Viện Nguyên lão, vì biết rõ thực quyền của ông, đã phong cho ông danh hiệu Augustus – nghĩa là “người đáng tôn kính”, một danh hiệu mang màu sắc tôn giáo hơn là chính trị. Đây là một nước đi cực kỳ khôn ngoan, giúp ông kiểm soát đế quốc mà vẫn duy trì ảo tưởng về nền Cộng hòa.
Augustus tiến hành hàng loạt cải cách nhằm củng cố La Mã: tái tổ chức quân đội, thành lập đội cận vệ Praetorian Guard, một lực lượng bảo vệ hoàng đế nhưng cũng là con dao hai lưỡi cho các đời sau. Ông cải cách hệ thống hành chính, đưa những tỉnh xa xôi như Hispania và Gallia vào khuôn khổ cai trị hiệu quả hơn. Ông cũng khởi động đại dự án xây dựng, biến Roma từ “một thành phố gạch thành một thành phố cẩm thạch” như lời ông tự hào. Những công trình như Đền thờ Augustus, Ara Pacis và cải tạo Forum Romanum mang đậm dấu ấn của ông.
Dù thường được mô tả như một nhà lãnh đạo ôn hòa, Augustus cũng không ngại dùng bàn tay sắt khi cần. Ông thẳng tay trừng phạt những ai chống đối mình, kể cả những đồng minh cũ. Một câu chuyện nổi tiếng là việc ông xử tử chính con trai của Marcus Antonius với Cleopatra, để loại bỏ bất kỳ nguy cơ nào đối với ngai vàng của mình. Ngoài ra, dù duy trì vẻ ngoài là người bảo vệ nền Cộng hòa, ông kiểm soát mọi thứ trong bóng tối. Viện Nguyên lão, từng là trung tâm quyền lực La Mã, giờ đây chỉ còn là công cụ để ông thao túng. Những ai dám lên tiếng chống lại Augustus đều bị loại bỏ khéo léo, thường dưới danh nghĩa bảo vệ nhà nước.
Augustus luôn lo lắng về việc truyền ngôi, nhưng lại gặp vô số bất hạnh trong gia đình. Con gái duy nhất của ông, Julia, bị lưu đày vì những vụ bê bối tình ái. Các cháu trai mà ông kỳ vọng làm người kế vị đều chết yểu. Cuối cùng, ông chọn con rể Tiberius, dù không hề yêu thích ông ta. Đây là một lựa chọn miễn cưỡng, và sau này Tiberius trở thành một hoàng đế xa cách, độc đoán.
Augustus qua đời năm 14, có tin đồn rằng vợ ông, Livia, đã đầu độc ông để đảm bảo Tiberius lên ngôi mà không bị cản trở. Dù thật hay không, Augustus đã để lại một di sản khổng lồ: ông đặt nền móng cho hệ thống hoàng đế kéo dài hàng thế kỷ, biến La Mã từ một nền Cộng hòa rối ren thành một đế chế vững mạnh. Trên giường bệnh, lời cuối cùng của ông được ghi lại là: “Nếu vở kịch này hay, hãy vỗ tay tán thưởng đi!” Một câu nói thể hiện chính xác con người Augustus – một nghệ sĩ chính trị, một kiến trúc sư của đế chế, và một người luôn kiểm soát hình ảnh của mình đến tận giây phút cuối cùng.
