Không thể trở thành nữ hoàng nước Anh, bá tước phu nhân Albany đã chọn cách trở thành nữ hoàng của các salon Ý. Ở Firenze, trên những chiếc ghế bọc nhung trong Palazzo Gianfigliazzi nơi bà cư trú, người ta gặp nhau để trò chuyện, đọc thơ, tranh luận và yêu nghệ thuật: Madame de Staël lấp lánh trí tuệ Ánh Sáng, Lord Byron phóng khoáng như một cơn gió biển, Thomas Moore du dương như một khúc hát Ireland. Tháng 8 năm 1812, cánh cửa salon ấy mở ra cho một chàng trai cao lớn, mái tóc xoăn đỏ rực, đôi mắt bất kham của kẻ vừa mang thương tích vừa mang thiên phú. Chàng tự giới thiệu là thi sĩ, là người hâm mộ Vittorio Alfieri vô điều kiện. Đó là Ugo Foscolo.
Sinh năm 1778 tại Zante, hòn đảo xa xôi thuộc Ionio, khi ấy dưới quyền Venezia, Foscolo bước vào đời với một tiểu sử đượm chất tiểu thuyết: những chính biến cuồn cuộn của châu Âu Napoléon, những cuộc tình rực lửa rồi tro tàn, những thành phố mở ra như sân khấu. Người thầy đầu tiên dạy ông thứ ngữ pháp khó nhất – ngữ pháp của trái tim – là Isabella Teotochi ở Venezia. Chàng mới quá tuổi thiếu niên, còn nàng đã ba mươi lăm và có chồng; vẻ đẹp quý tộc pha ánh buồn của Isabella làm chàng mất trí. Rồi, như mọi bài học đầu đời, mối tình khép lại đột ngột. Bị bỏ rơi, Foscolo rời Venezia trong cơn sốt của kẻ thất tình, mang theo một lưỡi dao mỏng đặt dưới lồng ngực, thứ lưỡi dao về sau sẽ ánh lên trong câu chữ.
Lịch sử song hành cùng mạch đập riêng của thi sĩ. Năm 1796, Napoléon vào Ý như một lời hứa tự do; một năm sau, Foscolo khoác quân phục Pháp, lao vào chiến trận như muốn đo sức với định mệnh. Giữa những cuộc hành quân và khoảng nghỉ dài, chàng tìm đến Milano, thành phố tự do và rộn ràng như lễ hội. Ở đây, tuổi hai mươi ba của chàng gặp bóng hình khiến nhiều nhà văn mến mộ còn phải nín lặng: Antonietta Fagnani Arese, nữ bá tước trẻ, tài hoa, thông minh, lừng danh bởi vẻ đẹp lẫn những lời đồn. Ở chiều ngược lại, các cô gái cũng khó cưỡng lại một sĩ quan Napoléon mang vẻ u sầu quyến rũ, và Antonietta không phải là ngoại lệ. Lời của Foscolo gửi nàng vẫn còn nóng trên giấy: Preparami un migliaio di baci, ch’io verrò stasera a succhiarli dalla tua bocca celeste. – Hãy chuẩn bị cho ta một nghìn nụ hôn, tối nay ta sẽ đến để uống chúng từ đôi môi thiên thần của nàng.
Nhưng ngọn lửa của đam mê, càng chóng bùng thì lại càng mau tắt. Antonietta chấm dứt mối quan hệ, khiến trái tim thi sĩ thêm một đường nứt. Ông thề nguyền vĩnh viễn, rồi lại tìm sự an ủi trong vòng tay những người đàn bà khác, như thể chỉ có cách nhân lên khoái cảm mới làm loãng cơn đau. Lịch sử tiếp tục khép vòng: Napoléon sụp đổ, quân Áo trở lại Milano. Foscolo lên đường, trước là Thụy Sĩ đến năm 1816, rồi sang Anh. London, nơi những con phố sương mù và bậc thềm đá ẩm, trở thành trạm dừng cuối cùng. Ông mất ở đó năm 1827, mang theo vào lòng đất xứ người một phần hương thảo mộc của Ý, một phần lửa chưa kịp tàn.
Giữa hai bờ lưu đày và trở về, giữa hai cực đam mê và kỷ luật, Foscolo đã nhào nặn nên giọng nói của chính mình. Những mối tình bất trị dạy ông tiết chế trong văn chương: câu văn ngắn, gân guốc, ánh lên quặng buồn; ý tưởng sắc lạnh như lưỡi gươm ngày xưa từng sượt qua da thịt. Và salon của bá tước phu nhân Albany ở Firenze, với những cuộc đối thoại kéo dài dưới ánh đèn nến, là chiếc lò nung cuối cùng: ở đó, thi sĩ trẻ đứng giữa quỹ đạo các vì sao lớn là Staël, Byron, Moore để tìm vị trí của mình trên nền trời châu Âu.
Cũng như mọi câu chuyện hay của thời ấy, đời Foscolo là tấm gương phản chiếu cả một phong vị sống: ý niệm tự do như mùi rượu trẻ, tình yêu như tia lửa bắn ra từ thép, và nghệ thuật như cách duy nhất để chữa lành vết thương. Dẫu Antonietta quay lưng, dẫu Isabella chỉ còn là tên riêng rung rinh trong ký ức, Foscolo vẫn để lại trên trang giấy dấu vân tay của một trái tim Ý: thiết tha nhưng không lụy, rực rỡ nhưng biết xấu hổ, đau mà không than khóc.
Có lẽ vì thế, khi nghĩ về mùa hè 1812 ở Firenze, ta nghe thấy nhiều hơn tiếng nói của một thi sĩ trẻ; ta nghe được âm vang của một nền văn hóa biết nâng niu trí tuệ bằng cuộc trò chuyện, biết nuôi dưỡng tình yêu bằng thanh sắc của ngôn từ. Và nếu cần một định nghĩa khác cho “romantica”, thì chính là: sống hết mình đến mức cái đẹp trở thành một bổn phận, và vết thương trở thành một phong cách.
