Nếu bạn nghĩ tiếng Ý là một khối đồng nhất, trong trẻo như giọng radio quốc gia RAI, thì bạn sẽ sững sờ khi đặt chân đến một làng nhỏ ở Sicilia và phát hiện ra mình đang “nghe tiếng Ý mà như không hiểu tiếng Ý”. Xin chào mừng bạn đến với thế giới kỳ diệu của dialetti italiani (phương ngữ Ý), những kho báu ngôn ngữ lâu đời mà người Ý đã thì thầm, cãi nhau và tỏ tình suốt hàng thế kỷ.
Trước khi có nước Ý thống nhất (vào năm 1861), đất nước này là một mảnh ghép lộn xộn của các vương quốc, công quốc và lãnh thổ do ngoại bang như Pháp, Tây Ban Nha, Áo, Đức thay nhau “trông nom”. Hệ quả? Mỗi vùng phát triển thứ tiếng riêng, và thế là cả bán đảo trở thành dàn hợp xướng rộn ràng của hàng tá phương ngữ khác nhau.
Thêm vào đó, cho đến tận giữa thế kỷ 20, phần lớn người dân Ý không biết đọc, không biết viết, nên họ đơn giản là không học được tiếng Ý chuẩn vốn chỉ tồn tại trên giấy tờ hay trong các nhà thờ. Thay vào đó, họ nói như cha ông mình đã nói: bằng phương ngữ bản địa – thứ ngôn ngữ sống động, truyền miệng và đầy bản sắc.
Phải đến tận thập niên 1960, khi giáo dục phổ cập, công nghiệp hóa, và đặc biệt là… truyền hình (vâng, chính là RAI!) phủ sóng khắp nơi, người Ý mới dần dần “học nói cùng một thứ tiếng”. Nhà ngôn ngữ học Tullio De Mauro gọi truyền hình là “ngôi trường thực sự của người Ý”, nơi mà từ Torino đến Palermo, ai cũng học cách phát âm “perfetto” theo cùng một kiểu.
Thế nhưng, điều kỳ diệu là dù tiếng Ý chuẩn đã lan rộng, các phương ngữ không biến mất. Trái lại, chúng sống tiếp, không còn bị coi là “ngôn ngữ của dân quê” mà trở thành lựa chọn có ý thức của những người Ý hiện đại, lắm khi còn biết thêm vài ba ngoại ngữ châu Âu. Bởi vì phương ngữ không chỉ là cách nói mà là một phần linh hồn của vùng đất, là âm vang của ký ức tập thể, là di sản mà người Ý truyền lại trong từng câu chuyện bên bữa tối.
Từ phương ngữ miền Bắc, tiếng Toscana (nơi tiếng Ý chuẩn sinh ra), đến giọng nói ấm áp của miền Nam và giọng Sardegna cô độc như hòn đảo mình ngự trị: mỗi phương ngữ là một chương trong cuốn tiểu thuyết kỳ thú mang tên “Ý đại lợi”!
Theo Lia Buono Hodgart
