Người Ý, không chỉ giới trí thức vốn nổi tiếng với tinh thần phản biện và khát vọng quốc tế hóa, từ lâu đã duy trì một mối quan hệ đầy mâu thuẫn với chính “ý thức về bản sắc Ý” (italianità) của mình. Đây là một quốc gia nơi lòng tự hào dân tộc mãnh liệt có thể song hành một cách kỳ lạ với tâm lý tự ti và sự tôn sùng ngoại quốc; nơi niềm tin tuyệt đối vào giá trị văn hóa bản địa có thể chuyển hóa nhanh chóng thành nỗi thất vọng sâu sắc về chính đất nước mình.
Người Ý có một hình thức “chủ nghĩa địa phương toàn cầu” độc đáo: họ đi khắp thế giới, nhưng mang theo mình một hệ quy chiếu cố định về sự ưu việt của quê nhà. “Chỉ ở Ý mới ăn ngon như vậy”, “Sau Raffaello thì hội họa thế giới chỉ là bản sao”, “Không có ngôn ngữ nào du dương như tiếng Ý”, hay “Chẳng ai biết pha cà phê như người Ý” – những tuyên bố nghe vừa kiêu hãnh, vừa ngây thơ ấy thường vang lên trong những cuộc trò chuyện nơi sân bay, quán ăn hay khách sạn quốc tế. Khi ra nước ngoài, người Ý dễ dàng trở thành những du khách khó tính: khó chấp nhận khác biệt, ít tò mò khám phá, luôn tìm kiếm espresso đúng vị và mì spaghetti chuẩn kiểu nhà. Nhưng chính trong sự bảo thủ đó lại ẩn giấu một nỗi sợ: rằng nếu mở lòng ra với thế giới, họ sẽ phát hiện ra những nền văn hóa khác cũng rực rỡ, sâu sắc và đáng tự hào không kém gì nước Ý.
Sự mâu thuẫn ấy không chỉ nằm ở việc người Ý đánh giá cao bản thân quá mức, mà còn ở việc họ thường xuyên tự hạ thấp mình đến mức khắc nghiệt. Những câu như “L’Italia fa schifo” (Nước Ý tệ hại lắm), “Không có gì hoạt động ở đây cả”, “Tất cả đều tham nhũng”, hay “Thuế má bào mòn chúng tôi” không còn xa lạ trong đời sống thường nhật. Và rồi ngay sau đó, họ sẽ thở dài: “Ở Mỹ thì khác”, “Ở Đức thì đâu có vậy”, “Nếu tôi sống ở Anh thì đã khác rồi…”. Tâm lý “cỏ bên kia đồi xanh hơn” không chỉ là một trạng thái so sánh đơn thuần, mà đã trở thành cấu trúc tâm lý tập thể của nhiều thế hệ người Ý hiện đại.
Có thể nói, người Ý mang trong mình một dạng tự sự kép: một mặt, họ là những người gìn giữ ký ức huy hoàng về quá khứ, từ Đế chế La Mã, thời Phục hưng đến những kiệt tác điện ảnh thế kỷ 20; mặt khác, họ không ngừng vật lộn với thực tại, nơi những giấc mơ dường như luôn bị bóp nghẹt bởi hành chính rối rắm, chính trị chia rẽ và tương lai bất định. Và giữa hai cực đó, ý niệm “tôi là người Ý” trở thành một hành trình nội tâm đầy trăn trở: lúc thì là niềm kiêu hãnh sâu thẳm, lúc lại là sự ngờ vực đau đáu.
Chính trong nghịch lý ấy, văn hóa Ý trở nên độc đáo: không phải vì người Ý tin rằng họ là nhất – mà vì họ liên tục hoài nghi điều đó. Và trong sự hoài nghi ấy, họ tiếp tục sáng tạo, tái định nghĩa bản thân, và khiến thế giới, dù có lúc cau mày trước sự tự mãn, vẫn không thể rời mắt khỏi họ!
Theo Lia Buono Hodgart
