Rừng thông I (Gustav Klimt, 1901, Sơn dầu trên vải, Kích thước không công bố, Bộ sưu tập tư nhân).
Rừng thông I mở ra như một nghi lễ thị giác: một vuông vức thâm trầm, nơi cánh rừng ở Litzlberg bên hồ Attersee hiện lên không phải như phong cảnh để ngắm nhìn mà như một thế giới để lắng nghe. Klimt dồn nén bầu trời ra ngoài khung, buộc ánh nhìn cúi xuống đồng cỏ rực nở, nơi vô vàn chấm sơn rung rinh thành thảm hoa. Vắng bóng chân trời, không gian dẹt lại, mặt tranh trở thành tấm thảm trang trí có nhịp điệu, và cánh rừng hóa một nhà thờ tự nhiên, tịch mịch mà uy nghi.
Sự lựa chọn bố cục vuông không chỉ là thói quen mỹ thuật của Klimt. Nó là tuyên ngôn. Hình vuông cưỡng từ phối cảnh, triệt tiêu hướng nhìn và khép không gian vào một cấu trúc tự trị. Trong khuôn vuông ấy, những thân cây dựng thành hàng cột, khoảng cỏ nở hoa như một điện thờ của sắc độ. Truyền thống Trung Âu về họa rừng, từ Albrecht Altdorfer đến các bậc tiền bối lãng mạn, dường như vang vọng nơi đây, nhưng dưới tay Klimt, truyền thống ấy được dịch sang một thứ ngôn ngữ trang trí tinh vi, lấp lánh mà nghiêm cẩn.
Kỹ thuật điểm họa được ông sử dụng không theo tinh thần khoa học của trường phái điểmillisme, mà như phương tiện để dệt bề mặt. Mỗi chấm là một mũi chỉ, mỗi mảng màu là một dải lụa, kết nên một thảm hoa đầy nhịp điệu thị giác. Cỏ không chỉ xanh, hoa không chỉ đỏ vàng; chúng ngân lên thành những hợp âm màu, vương nhẹ trên nền rừng mát rượi, tạo cảm giác rung động liên hồi dù cảnh vật hoàn toàn yên tĩnh.
Năm 1901, Klimt đang đứng ở một bờ chuyển. Từ nền học thuật bước sang mỹ học trang trí sẽ định hình tên tuổi ông, Rừng thông I giống như trang đầu của một kinh thư mới. Ở đó, ông thử nghiệm cách giản lược đề tài mà không giản lược cảm giác, làm giàu xúc cảm bằng tiết chế hình tướng. Cánh rừng vì thế không còn là mô tả tự nhiên mà là cấu trúc cảm thụ, nơi ánh sáng đã tan vào sắc, tiếng gió hóa thành nhịp chấm, và tĩnh lặng tựa tiếng chuông ngân.
Bằng việc đẩy bầu trời ra ngoài khung hình, Klimt cũng cắt bỏ lối thoát quen thuộc của mắt. Người xem không thể trốn lên tầng không, chỉ còn con đường đi sâu vào bề mặt. Ở đó, thân cây thẳng đứng tạo nhịp điệu, những vệt sẫm nhạt như dấu phách, còn cụm hoa rải trên cỏ là giai điệu rì rầm. Hòa tấu ấy vừa khoáng đạt vừa cận kề, vừa tự nhiên vừa trau chuốt, khiến rừng trở thành không gian chiêm nghiệm hơn là cảnh trí.
Dẫu gợi nhớ một truyền thống lâu đời của hội họa Trung Âu, Rừng thông I vẫn là Klimt ở đỉnh của trực giác trang trí. Ông biến phong cảnh thành mặt phẳng giàu trang sức, nhưng không rơi vào phù hoa; mỗi đơn vị màu được đặt đúng nơi để khơi dậy một cảm giác, như thể bảng màu biết thở. Người xem đứng trước bức tranh nhận ra một kinh nghiệm cổ xưa: bước vào rừng là bước vào một trật tự khác, nơi thời gian chậm lại, hơi thở sâu hơn, và sự im lặng mang dáng vẻ của thiêng liêng.
Trong tấm vuông súc tích ấy, Klimt trao cho chúng ta không chỉ một rừng thông ở Áo đầu thế kỷ XX, mà còn tấm gương phản chiếu của nội tâm. Rừng là ngoại cảnh, mà cũng là nội cảnh. Người đi qua lối hoa chấm nhỏ sẽ chợt thấy mình đứng giữa một điện thờ không mái, và ở đó, thấu nhận vẻ đẹp của tĩnh lặng như một hình thức của ân sủng.
