Nếu bạn vẫn nghĩ rằng âm nhạc Ý là tiếng mandolin vang lên trong các quán nhỏ cổ kính hay làn điệu dân ca của các nghệ sĩ lang thang trên hè phố, thì đã đến lúc cần thoát khỏi ảo tưởng lãng mạn ấy. Âm nhạc dân gian truyền thống, từng gắn liền với đời sống cộng đồng Ý, ngày nay gần như đã biến mất khỏi bối cảnh quốc gia. Những âm hưởng xưa cũ chỉ còn vang lên lác đác trong vài nhà hàng phục vụ du khách Nhật hay người Mỹ còn mơ màng với “bức tranh Ý rất thơ” như lời Ennio Flaiano từng châm biếm về cái nhìn ngoại quốc hồi thập niên 1950.
Thế nhưng, với một người hiểu sâu về văn hoá đại chúng và nghi lễ xã hội, ta không thể nói rằng di sản âm nhạc ấy đã hoàn toàn chết. Nó vẫn sống, nhưng như một ngọn lửa âm ỉ trong các lễ hội làng quê, nơi ký ức cộng đồng vẫn được gìn giữ qua nhịp tamburello hay màn hát đối dân dã. Những bộ sưu tập âm nhạc dân gian nghiêm túc – như tuyển tập do Roberto Leydi và Filippo Crivelli biên soạn cho “Il Nuovo Canzoniere Italiano” – là chứng tích sống động cho niềm đam mê và nỗ lực bảo tồn.
Còn với “melodica” – dòng ca khúc trữ tình từng được xem như linh hồn âm nhạc Ý với bóng dáng của romanza, belcanto và canzone napoletana – thì hiện nay chỉ còn sống lay lắt, như một bảo tàng trong hình hài lễ hội Sanremo. Những tên tuổi lớn của thập niên 1950 như Luciano Taioli, Nilla Pizzi hay Claudio Villa đã từng đưa dòng nhạc này lên đỉnh cao, nhưng sau những năm 1960, nó nhanh chóng tụt dốc khi giới trẻ Ý dần hướng tới thứ âm nhạc “gần với đời sống thực, hoặc với những giấc mơ thường ngày” – như nhà sử học Stephen Gundle từng viết.
Ngày nay, âm nhạc Ý sống mạnh mẽ trong dòng chảy của cantautori – những nghệ sĩ tự viết và tự thể hiện lời ca của chính mình. Họ không đơn thuần là ca sĩ, mà là người kể chuyện, là thi sĩ của đời sống hiện đại. Từ làn gió phản kháng và tự do của Gino Paoli, Fabrizio De André, Giorgio Gaber đến những tiếng nói chính trị – xã hội của Francesco Guccini, De Gregori, hay chất tự sự đầy nghệ thuật của Paolo Conte, âm nhạc Ý đã trở thành một công cụ biểu đạt tâm hồn dân tộc.
Từ Lucio Battisti với chiều sâu nội tâm đến Lucio Dalla pha chất jazz-pop tinh tế, từ sự nhẹ nhàng của Baglioni, Cocciante đến những đại diện đại chúng như Eros Ramazzotti, Laura Pausini – mỗi nghệ sĩ đều là một nhánh trên cây cổ thụ âm nhạc Ý, phản chiếu khát vọng, cảm xúc và cả sự chuyển mình của xã hội Ý hiện đại.
Âm nhạc Ý hôm nay không còn là bản sao của quá khứ, mà là một cuộc đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa ký ức tập thể và cảm xúc cá nhân – một thứ “nghi lễ phổ biến” nơi người Ý gặp gỡ nhau qua giai điệu và lời ca.
Theo Lia Buono Hodgart
