Giorgio Bocca từng viết: “Có những người Ý ra nước ngoài ngay khi còn sống trong lòng nước Ý: họ ăn mặc, hành xử như người ngoại quốc, nhưng với ẩm thực thì không ai – hoặc rất ít người – phản bội”. Và ông đã đúng. Nếu có điều gì thực sự gắn kết người Ý, thì đó chính là cái bàn ăn – nơi văn hóa, ký ức, bản sắc vùng miền và cả tình thân cùng hiện diện.
Ẩm thực Ý không phải là một hệ thống đóng khung cố định mà là một bản giao hưởng vô tận của những biến thể quanh vài chủ đề cốt lõi. Từng vùng đất, dù là một ngôi làng nhỏ ở Calabria hay một đô thị ở Piemonte, đều có đặc sản riêng được gìn giữ qua bao đời. Không cần phức tạp như ẩm thực Pháp, không cần quá cầu kỳ, nhưng ẩm thực Ý có sự phong phú đáng kinh ngạc, với chiều sâu tinh tế đến từ truyền thống địa phương.
Tuy vậy, không phải mọi định kiến về ẩm thực Ý đều đúng.
Không, người Ý không chỉ ăn primi piatti (món khai vị như mì hoặc súp), dù đó là điểm mạnh. Không, họ không ăn pizza nhiều hơn người Mỹ, người Anh hay người Đức – nhất là khi pizza đã trở thành món ăn toàn cầu. Và cũng không đúng khi nghĩ họ luôn ăn uống đúng chuẩn chế độ Địa Trung Hải mỗi ngày: người Ý hiện đại cũng vội vã, cũng đến fast-food, cũng dùng đồ đông lạnh như bao quốc gia khác.
Thêm nữa, bếp núc không còn là lãnh địa độc quyền của phụ nữ. Trong nhịp sống hiện đại, nhiều ông chồng Ý đã xắn tay áo nấu ăn và đi chợ – điều hiếm thấy vài thập kỷ trước.
Nhưng có những điều vẫn giữ nguyên.
Người Ý vẫn quan tâm sâu sắc đến chất lượng món ăn và sự “thật” của nguyên liệu. Văn hóa tiền công nghiệp, nơi thực phẩm được chuẩn bị theo lối thủ công và hương vị đến từ bàn tay khéo léo, vẫn in đậm trong tâm hồn ẩm thực Ý. Từ nhà hàng sang trọng đến quán nhỏ địa phương, bạn sẽ gặp những cụm từ như “i nostri vini”, “i nostri risotti”, “il pane nostrano” – cách mà người Ý khẳng định: đây là của nhà tôi, của quê tôi, của vùng đất này.
Trong xã hội Ý, bữa ăn không chỉ để no, mà là một nghi lễ tập thể – đặc biệt là bữa ăn gia đình. Không gì bằng một bàn tiệc lớn, đông người, nói cười rôm rả, có khi món ăn không hẳn xuất sắc, nhưng quan trọng là không khí. Mời ai đó dùng bữa – trong hay ngoài nhà – là một cử chỉ thân tình, là cách người Ý thể hiện sự trân trọng, mong muốn kết thân, duy trì tình bạn hoặc tình yêu.
Và như bao điều khác ở Ý, văn hóa bàn ăn cũng phản ánh sự khác biệt vùng miền: ở miền Bắc, người ta thích mời nhau về nhà – nơi không gian riêng tư gợi cảm giác gần gũi và thân mật; còn ở miền Nam, người Ý thường hẹn nhau ngoài quán, nơi sự cởi mở và hướng ngoại lên ngôi.
Trên bàn ăn, người Ý không chỉ chia sẻ món ăn – họ chia sẻ cả trái tim, ký ức và những mối liên kết xã hội. Và có lẽ, chính điều ấy làm nên một bản sắc ẩm thực vừa sống động, vừa thiêng liêng – không thể bắt chước, không thể nhầm lẫn.
Theo Lia Buono Hodgart
