Người phụ nữ và cô gái ôm nhau (Egon Schiele, 1918, than chì trên giấy, 46,4 x 29,8 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York).
Năm 2019, giữa một chợ trời ở Queens, một người đàn ông mua bức phác thảo này với giá chỉ vài dollar. Hành trình của nó ngay sau đó rẽ sang quỹ đạo khác: tác phẩm được mang đến cho Jane Kallir, chuyên gia hàng đầu về Egon Schiele, người từng xuất bản bộ sưu tập hệ thống các tranh sơn dầu, phác thảo và màu nước của danh họa Áo vào năm 1990. Từ một món đồ tình cờ giữa vô vàn vật dụng cũ, bức vẽ lộ diện như mảnh ghép còn thiếu của một câu chuyện nghệ thuật đang chờ được gọi tên.
Bối cảnh khiến tác phẩm trở nên lay động. Nó thuộc mạch sáng tác năm 1918, gồm khoảng hai chục biến tấu về cái ôm giữa mẹ và con gái, thời khắc cuối cùng trước khi Schiele qua đời vì cơn dịch sốt Tây Ban Nha. Trong chuỗi hình ảnh này, ông không tô vẽ bi tráng; thay vào đó là sự khúc chiết của một trực giác nghệ thuật biết dừng đúng lúc. Schiele chưng cất cảm xúc đến độ tiết chế cực hạn, dùng đường viền làm ngôn ngữ chính, để hai thân thể quấn quýt được dựng nên bởi nhịp điệu của nét bút hơn là chi tiết mô tả.
Điều đặc biệt ở bản phác này là cách nó trọn vẹn trong tình trạng dang dở. Nhiều đoạn, đường nét như lạc nhịp hoặc cố tình chệch đi, gợi cảm giác họa sĩ đang thăm dò rồi bỗng dừng. Không có lớp đổ bóng cầu kỳ, không cần nền cảnh, không cả sự trang hoàng của sắc màu. Tất cả đặt cược vào độ căng của bố cục, vào nhịp nén của khoảng trắng, vào sự dồn tụ của hai hình thể ở tâm điểm. Chính ở khoảnh khắc ngưng bút ấy, tác phẩm đạt đến độ hoàn chỉnh tinh thần: một sự hoàn hảo không vì hoàn tất từng chi tiết, mà vì chạm đúng bản chất.
Bản chất đó là gì? Là giá trị phổ quát của cái ôm như ngôn ngữ nguyên sơ của tình thân. Người mẹ nhắm mắt, tựa vào con, cử chỉ vừa che chở vừa xin nương tựa. Cô bé quay nhìn về phía trước, ánh nhìn phảng phất lo âu, như thể trực cảm được một viền tối đang lan ở rìa thời đại. Nét bút của Schiele ghi nhận động lực êm đềm mà mãnh liệt giữa hai thân phận: một vòng tay vừa là vỏ ốc trú ẩn, vừa là nhịp cầu để đi qua nỗi bất an. Ở đây, tình cảm không hô hoán; nó được khắc lên giấy bằng sự kiệm lời của bút chì, khiến người xem phải lắng nghe phần yên lặng giữa các nét.
Câu hỏi “tương lai nào chờ cô gái” không có lời đáp. Nhưng chúng ta biết điều chắc chắn khác: Egon Schiele sắp sửa rời bỏ thế gian, để lại kho báu khổng lồ gồm hàng ngàn bức vẽ. Kho báu ấy không khoe lấp lánh, mà chiếu sáng bằng độ chính xác xúc cảm. Nó dạy ta rằng nghệ thuật lớn không cần nhiều đạo cụ; chỉ cần một đường viền đúng, đặt vào đúng chỗ, đúng nhịp tim.
Từ một tờ giấy được trao tay với giá rẻ đến mái nhà của The Met, hành trình của bản phác này như một ẩn dụ về số phận tác phẩm nghệ thuật: có lúc lẫn khuất trong đời sống thường nhật, có lúc được nâng niu giữa trung tâm văn hóa thế giới. Nhưng ở bất kỳ đâu, vòng tay ấy vẫn giữ nguyên sức nặng. Nó nhắc ta về sự mong manh và bền bỉ của tình yêu, về khả năng kỳ diệu của nghệ thuật: cô đọng cả một đời người vào vài nét than chì.
