Xung quanh nàng (Marc Chagall, 1945, Sơn dầu trên vải, 131 x 109,5 cm, Musée national d’Art moderne – Centre Pompidou, Paris).
Mùa thu 1944, Bella Rosenfeld qua đời. Chagall như hóa đá trước mất mát, gần chín tháng không vẽ, chỉ cùng con gái Ida dịch sang tiếng Pháp tập hồi ức bằng tiếng Yiddish của Bella và minh họa cho bản in ấy. Mãi đến mùa xuân 1945 ông mới cầm bút trở lại. Trong dòng chảy ấy, “Xung quanh nàng” thành một lời gọi tên ký ức, nơi thương yêu và lưu đày chồng lớp trong một đêm xanh thẳm.
Nhìn vào bức tranh, xanh lam bao trùm như bầu khí quyển của nhớ nhung. Bella, trong chiếc váy đỏ hồng, đưa tay chậm nước mắt. Giữa tranh là một quả cầu phát sáng, hiện lên Vitebsk – nơi khởi nguồn tình yêu và cũng là ký ức cố hương luôn trở đi trở lại trong nghệ thuật Chagall. Chung quanh, những “dấu hiệu” của riêng ông xếp thành một vũ trụ đảo ngược: người họa sĩ ở góc trái với cái đầu lộn ngược và bảng màu trong tay, một cặp tân hôn bồng bềnh như lời thề bất tận, chú chim ngậm ngọn nến bay qua màn đêm. Tất cả như những mảnh hồi tưởng và tưởng tượng hòa tan vào nhau, vẽ nên bản đồ tâm hồn khi cái riêng tư gặp cái phổ quát của mất mát và niềm tin.
Đằng sau cấu trúc hình ảnh là một câu chuyện về cách nghệ thuật cứu rỗi con người. Khi trở lại xưởng vẽ, Chagall đối diện một tấm toan dang dở và quyết định cắt nó làm hai, từ đó tạo ra hai bức tranh tưởng niệm Bella; phần bên phải trở thành “Xung quanh nàng” còn phần còn lại phát triển thành “Les Lumières du mariage” thường được gọi là “The Wedding Candles” hoặc “The Wedding Lights”. Dù tên gọi khác nhau theo bản tiếng Pháp hay tiếng Anh và bối cảnh sưu tập, cả hai cùng thắp sáng một nguồn tình yêu: hôn lễ như ánh nến giữ ấm đêm dài lịch sử, và Bella như tâm điểm mà mọi ký ức đều “xoay quanh”.
“Xung quanh nàng” được Chagall tặng cho bảo tàng năm 1953, và đến nay vẫn ở Centre Pompidou. Con số khô khan về kích thước hay lý lịch sưu tập chỉ là lớp vỏ; cái còn lại là kinh nghiệm sống: nỗi đau riêng tư nâng thành biểu tượng, quê nhà thu vào một mặt trăng pha lê, tình yêu được viết bằng màu xanh của đêm và ngọn nến bay của hy vọng. Bởi thế, dù là một khúc ai ca, bức tranh vẫn thì thầm về sự bền bỉ của yêu thương – thứ giúp Chagall đứng dậy, đặt lại bàn tay lên bảng màu, và tiếp tục kể chuyện đời mình bằng hội họa.
