Scarcity effect – hiệu ứng khan hiếm là xu hướng con người đánh giá một sản phẩm, dịch vụ hoặc cơ hội có giá trị cao hơn khi chúng được cho là khan hiếm hoặc chỉ còn tồn tại trong thời gian ngắn. Khi nguồn cung trở nên hạn chế, con người thường cảm thấy cấp bách hơn trong việc ra quyết định vì lo sợ sẽ bỏ lỡ cơ hội.
Hiệu ứng này được nghiên cứu trong tâm lý học và kinh tế học hành vi như một hệ quả của cách con người nhận thức về giá trị. Khi một thứ trở nên khó tiếp cận, chúng ta thường suy luận rằng nó phải có chất lượng cao, được nhiều người mong muốn hoặc sẽ không còn cơ hội sở hữu trong tương lai. Cảm giác khan hiếm cũng làm gia tăng nỗi sợ bỏ lỡ, khiến con người đưa ra quyết định nhanh hơn và ít cân nhắc hơn.
Một thí nghiệm nổi tiếng của Stephen Worchel và các cộng sự vào năm 1975 đã minh họa rõ hiện tượng này. Người tham gia được yêu cầu đánh giá chất lượng của những chiếc bánh quy giống hệt nhau nhưng được đặt trong hai chiếc lọ khác nhau. Một lọ chỉ có hai chiếc bánh, trong khi lọ còn lại chứa mười chiếc. Mặc dù bánh hoàn toàn giống nhau, những chiếc bánh trong lọ gần hết thường được đánh giá là ngon hơn và có giá trị cao hơn.
Scarcity effect được ứng dụng rộng rãi trong marketing, thương mại điện tử và bán lẻ. Các thông điệp như “Chỉ còn 3 sản phẩm”, “Phiên bản giới hạn”, “Ưu đãi chỉ diễn ra trong hôm nay” hay “Hết hàng nhanh” đều nhằm tạo cảm giác khan hiếm để thúc đẩy khách hàng hành động sớm. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp lạm dụng hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo, người tiêu dùng có thể mất niềm tin vào thương hiệu khi nhận ra những thông điệp này không phản ánh đúng thực tế.
