La Mã chinh phục Britannia (43)
Trước khi hoàng đế Claudius phát động chiến dịch chinh phục Britannia, người La Mã đã duy trì mối quan hệ buôn bán khá tốt với các bộ lạc trên đảo kể từ thời kỳ Gaius Iulius Caesar đặt chân tới vào năm 55 TCN. Tuy nhiên, người Catuvellauni đã vươn lên thay thế Trinovantes để trở thành vương quốc hùng mạnh nhất ở miền đông nam đảo Britannia. Họ bắt đầu xâm lấn lãnh thổ của người Atrebates vốn trung thành với La Mã, buộc đế quốc phải gửi quân sang dẹp loạn và chinh phục Britannia một lần cho xong. Cuộc viễn chinh dẫn dắt quân La Mã tiến sâu vào Anh và cả Scotland.
Diocletianus thành lập thể chế Tứ đầu chế (293)
Sau gần 50 năm nội chiến, phân rã và tranh giành quyền lực, chính khách Diocletianus được Viện nguyên lão công nhận là hoàng đế và tiến hành cải tổ triệt để cách cai trị của đế quốc. Ông đặt ra thể chế Tứ đầu chế, chia La Mã thành bốn phần, mỗi phần được cai quản bởi một hoàng đế với sự hợp tác chặt chẽ giữa bốn người. Trong thời gian đầu, thể chế này vận hành khá thành công: mỗi phần đều có thủ phủ và quân đội riêng. Tuy vậy, dù mang danh nghĩa bình đẳng, Diocletianus vẫn là lãnh tụ tối cao.
Dịch bệnh Antonine bùng phát (165)
Một trong những đại dịch tồi tệ nhất từng hoành hành La Mã chính là Dịch bệnh Antonine – có thể là bệnh đậu mùa hoặc sởi thời kỳ đầu – đã cướp đi sinh mạng của hơn 5 triệu người La Mã. Người ta cho rằng mầm bệnh được đưa về từ Cận Đông cùng đoàn quân viễn chinh trở về. Suốt 15 năm, dịch bệnh xuất hiện liên tục, thậm chí còn cướp đi mạng sống của hoàng đế Lucius Verus.
Constantinus trở thành hoàng đế Cơ Đốc đầu tiên (306)
Suốt nhiều thế kỷ, tín đồ Cơ Đốc giáo luôn bị nghi kỵ và đàn áp, đặc biệt là dưới thời Diocletianus. Nhưng mọi chuyện thay đổi hẳn khi Constantinus – con trai của một trong bốn người Tứ đầu chế – trở thành hoàng đế duy nhất của La Mã. Ông tiến hành cải cách tư tưởng quốc gia và đích thân chủ trì Công đồng Nicaea đầu tiên vào năm 325 CN, triệu tập các giám mục để thống nhất giáo lý, đặt nền móng vững chắc cho Cơ Đốc giáo chính thống.
La Mã chia cắt thành hai đế quốc (395)
Khởi đầu từ ước muốn của Constantinus muốn dời trung tâm quyền lực sang Byzantium, đế quốc La Mã được chia thành hai thực thể riêng. Quyết định này được Theodosius I chính thức thực hiện trên giường bệnh vào năm 395 CN, phân đế quốc thành Đông La Mã và Tây La Mã, giao quyền cai trị cho hai con trai của mình. Arcadius trở thành augustus của Đông La Mã (Byzantium), còn Honorius trở thành augustus của Tây La Mã. Với người La Mã, đây không phải là sự phân chia đất nước, mà chỉ là hai chính phủ cùng quản lý một quốc gia vĩ đại.
Tây La Mã sụp đổ (476)
Vào giữa thế kỷ 5, Tây La Mã chỉ còn là cái bóng của thời kỳ hoàng kim. Quyền lực và uy tín của ngai vàng đã tiêu tan, và sự vững mạnh không thể nào sánh với Đông La Mã. Hoàng đế đương thời Romulus Augustulus, được chính cha mình dựng lên chỉ một năm trước, không hề nhận được sự ủng hộ của dân chúng hay Viện nguyên lão. Cuối cùng, chỉ huy quân đội Odoacer tiến hành đảo chính, truất phế Romulus và tự xưng là vua của Ý, với sự hậu thuẫn của Viện nguyên lão.
Di sản lâu dài của Đế quốc La Mã
Dù thời kỳ Vương quốc, Cộng hòa hay Đế quốc, La Mã vẫn luôn là một đế chế hùng mạnh và để lại dấu ấn vĩnh cửu đến tận hôm nay. Từ ngôn ngữ, luật pháp, hạ tầng cơ sở cho đến tổ chức chính trị, di sản của La Mã vẫn hiện diện trong cuộc sống hiện đại, kể cả sau thời kỳ đen tối của Trung cổ.
Tiếng Latin – ngôn ngữ chính thức của đế quốc – không hề chết đi cùng La Mã mà phát triển rực rỡ. Nó trở thành ngôn ngữ của Giáo hội Công giáo và là cơ sở cho nhiều thuật ngữ khoa học hiện đại. Lịch Julian do Julius Caesar khởi xướng vẫn định hình cách chúng ta chia thời gian hôm nay: 365 ngày, 12 tháng, chu kỳ nhuận và cả tuần bảy ngày.
Tinh thần dân chủ và diễn đàn công cộng (forum) của La Mã vẫn hiện hữu trên khắp thế giới, trong khi việc Constantinus chấp nhận Cơ Đốc giáo đã biến La Mã thành trung tâm của Giáo hội Công giáo. Còn hệ thống cống rãnh, cầu cống và đường sá của La Mã đã truyền cảm hứng và trở thành hình mẫu kiến trúc hạ tầng bền vững cho nhân loại qua hàng thiên niên kỷ.
