Giữa cao trào nội chiến Tây Ban Nha và cơn bão Âu châu đang kéo mây đen, Picasso quay về với một mô-típ tưởng chừng bình dị: con gà trống. Nhưng ở ông, sinh linh của sân vườn lập tức hóa thành biểu tượng của thời cuộc. Chỉ một năm trước, 1937, ông dựng nên Guernica như một bản cáo trạng lầm than, đồng thời khắc họa Dora Maar trong những chân dung vừa chói gắt vừa mong manh. Từ khuôn mặt vàng, chiếc váy đen và thế ngồi thẳng của Dora đến tiếng nức nở co thắt trong Người đàn bà đang khóc, ta nhận thấy một ngôn ngữ đường nét và màu sắc bị đẩy tới rìa chịu đựng. Gà trống tiếp nối ngôn ngữ ấy, chuyển nó sang loài vật, rồi từ đó phát lộ một tầng ý nghĩa khác: tiếng gáy như tín hiệu báo động trước bình minh chiến tranh.
Cái nhìn đầu tiên chạm vào đôi mắt mở to, căng tròn như quả cầu thủy tinh, nơi mọi mặt phẳng bị bẻ gãy tụ lại thành một xoáy tâm lý. Mào gà phập phồng như ngọn lửa, chiếc mỏ tìa ra thành nêm, xẻ dọc không gian tranh. Đầu con vật là một cỗ máy Lập thể vận hành bằng những tam giác, lưỡi liềm, hình thang chồng chất, mỗi mảng đều trượt nhẹ trên láng kính của một lớp hiện thực khác. Phần thân và đuôi vút lên những đường cong như lưỡi kiếm, tạo thế căng giữa góc cạnh bạo liệt và chuyển động hữu cơ. Picassso không tả lông vũ theo nghĩa tả thực, ông ghi tốc độ, khí lực, cơn rùng mình của một cơ thể báo hiệu biến cố.
Bảng màu rực rỡ mà cay xót. Những sắc chanh chua gắt, xanh hồng pha tím, đỏ cadmi nóng hổi bật ra khỏi nền xám đục và nâu lạnh, gợi lại gam màu bạo liệt của bức Dora Maar đang ngồi. Chính sự xung đột chroma này làm nảy sinh một quầng âm thanh tưởng tượng: tiếng kim loại của thời đại chạm vào da thịt một sinh vật quen thuộc. Nhiều lớp toan như dồn nén hơi thở, nét cọ gãy quãng rồi lao đi, để lại cảm giác bề mặt bị cào xước bởi một bàn tay nôn nóng. Dưới ánh nhìn này, con gà trống vừa là sứ giả truyền tin đón bình minh vừa là còi báo động, một hình ảnh lưỡng trị cho thời khắc ranh giới.
Picasso không đơn thuần “vẽ” gà trống. Ông cấu trúc lại hệ tọa độ của nó. Lập thể ở đây không còn là bài học giải phẫu hình khối như đầu thế kỷ, mà là phương pháp tu từ thị giác: phân mảnh để chất vấn, xoay bề mặt để phơi lộ mặt trái, dồn cục hình thể để ép nghĩa. Những mảng sắc nóng đặt cạnh nhau như những mệnh đề đối chọi, còn khoảng âm của nền xám trở thành nơi ký ức tập thể rút xuống. Cái hung hăng của con trống không phải chỉ là bản năng phô trương, mà là bức xạ lo âu của một lục địa sắp cháy.
Từ đây, câu nói của Federico Zeri về Picasso như “một lực lượng của tự nhiên” vang lên xác đáng. Ông có khả năng hút mọi vật vào hệ quy chiếu của mình, biến cọng rơm thành cột mốc, con gà trống thành biểu tượng. Sự toàn năng ấy không phải để phô diễn tài khéo, mà để mở rộng biên giới của cảm nhận, để người xem bị đẩy ra khỏi thói quen nhìn và buộc phải suy nghĩ. Gà trống vì thế không chỉ là một minh họa cho khí chất nam tính hay buổi sớm nông thôn. Nó là bức chân dung của thời đại trong lốt chim, nơi tiếng gáy không gọi mặt trời yên ổn mà gọi một bình minh dữ dội, nơi màu sắc không chỉ trang trí mà cất tiếng, và nơi đường nét không đứng yên mà chạy đua cùng lịch sử.
Gà trống, 1938
Pablo Picasso
Bảo tàng tư nhân, New York
