Điệu nhảy – La Danse II (Henri Matisse, 1910, Sơn dầu trên toan, 260 × 391 cm, Hermitage, Saint Petersburg).
Có những bức tranh không chỉ để ngắm, mà để nghe. La Danse là một bản nhạc không lời, nơi năm thân thể nắm tay nhau, xoay thành vòng tròn, cuộn lên thành một nhịp điệu thị giác vang dội. Matisse đã chưng cất điệu nhảy xuống còn nhịp, sức căng và hơi thở; bỏ qua tiểu tiết để giữ lại linh hồn của chuyển động. Ở quy mô hoành tráng, hình và nền rút về những mảng màu tuyệt đối, khiến người xem đứng trước tranh như đứng giữa một lễ hội nguyên sơ, nơi con người đối thoại với trời đất bằng thân thể.
La Danse có hai phiên bản: bức đầu tiên năm 1909 hiện ở MoMA, và phiên bản thứ hai, La Danse II, lưu giữ tại Hermitage. Cặp tranh được đặt cùng một bức dành riêng cho chủ đề âm nhạc, như một song tấu giữa nhịp và giai điệu. Ngay từ khi xuất hiện, La Danse II gây ấn tượng mạnh bởi tiết tấu và sắc độ: mọi thứ đều đơn giản, nhưng không hề giản lược; mọi thứ đều căng tràn, nhưng không hề ồn ã. Ở đây, Matisse xây dựng một quê hương cho nhịp điệu, nơi màu sắc và đường nét tự thân cất tiếng.
Cảm hứng của ông đến từ farandole, điệu nhảy vòng truyền thống của Pháp. Năm vũ công kết nối bằng những bàn tay siết chặt, khuông nhạc của chuyển động là đường cong của một vòng tròn mở. Không còn mô tả cơ bắp hay tả thực giải phẫu, Matisse dùng những nét viền dày, cách điệu đậm, để dẫn mắt người xem chạy theo đà lượn của thân thể. Các phác tuyến đan bện thành một chuỗi năng lượng, nơi từng khúc gấp, từng chỗ kéo căng đều có chức năng nhịp nhàng như những phách mạnh yếu trong một bản vũ.
Yếu tố then chốt thứ hai là màu. Trời xanh gợi vùng Địa Trung Hải tháng tám, đất xanh gợi thảm thông và triền cỏ, còn thân thể người nhảy là cam rực, đặt tương phản bổ sung với nền xanh. Ba bình diện ấy không chỉ tạo độ sâu mà còn tạo độ ngân: xanh mát là nền, cam nóng là cao trào, còn mảng xanh lá giữ vai trò hoà âm. Matisse trung thành với cường độ màu của trường phái dã thú, đồng thời thổi vào đó một tinh thần vui sống, coi màu như khí cụ để phát âm niềm hân hoan. Sự táo bạo ấy khiến tác phẩm được giới phê bình nồng nhiệt đón nhận ngay từ đầu.
Nhìn kỹ, ta thấy đường truyền giữa những bàn tay như một dòng điện. Chỗ chạm tay là chỗ xẹt lửa, chỗ rời tay là chỗ không khí rung lên. Hình thể ở tiền cảnh như buông thả hoàn toàn, để thân mình rơi vào quỹ đạo của vòng xoay. Nhịp không chỉ nằm ở đôi chân đang bước, mà còn ở các khoảng trống giữa thân người, ở sự dãn nở của không gian, ở cách mắt ta bị kéo đi rồi được trả về. La Danse II vì thế trở thành một bài học mẫu mực về cách dựng chuyển động bằng tĩnh tại, dựng âm nhạc bằng hội họa.
Vượt lên tính dân gian của một điệu vòng, Matisse chạm đến phổ quát: giữa trời và đất, năm thân thể nối nhau thành cộng đồng. Vòng tròn không khép kín mà mở ra, như nhắn gửi rằng con người chỉ trọn vẹn khi đặt mình vào tương giao. Ở đó, sự kết nối không phải trang sức mà là nhịp điệu vận hành của vũ trụ. La Danse II là một khúc tụng ca rực rỡ về sự sống: giản yếu, mạnh mẽ, và sâu xa đến mức còn vang trong mắt ta rất lâu sau khi rời khỏi bức tranh.
