Bức tranh xanh (Wassily Kandinsky, 1924, Sơn dầu trên vải, 50,7 x 49,5 cm, Bảo tàng Guggenheim, New York).
Gần như một hình vuông trầm tĩnh, Bức tranh xanh – Blaues Bild theo tiếng Đức – mở ra trước mắt ta một cõi lam sâu, như bầu trời chạng vạng hay một vòm vũ trụ đang thở. Tựa đề giản dị đến mức tưởng chừng tầm thường ấy lại cố ý nhấn vào sắc độ chủ đạo, nơi các hình khối hình học, đường nét và những điểm chấm chuyển động như những vì tinh tú, cùng thiết lập một trật tự nội tại. Không phải là cảnh vật, cũng chẳng phải câu chuyện, bề mặt lam trở thành sân khấu để tiết tấu thị giác diễn ra: điểm chấm nhón gót, đường thẳng căng như dây đàn, mảng hình học nghiêng đi tạo nhịp, tất cả hòa vào nhau thành một bản đồ của cảm xúc.
Kandinsky – người thầy lừng danh của Bauhaus – từng xác quyết rằng màu sắc mang hai tầng nghĩa: giá trị cảm quan, tức tác động trực tiếp của màu lên võng mạc; và chiều kích tâm linh, tức khả năng lay chạm những miền sâu thẳm của nội tâm. Bức tranh xanh triển khai chính luận điểm ấy. Lam, trong cách phối của ông, không phải chỉ để “làm mát” mắt nhìn. Nó lùi xa, mở rộng, ngân dài như một âm giai trầm, dẫn tâm trí đi đến nơi yên ắng. Trên phông nền ấy, các dấu hiệu đồ họa hoạt động như ký hiệu của một ngữ pháp tinh thần: chúng không tả thực mà gọi mời, không định danh mà gợi mở, khiến người xem phải lắng nghe tiếng nói của chính mình.
Không ngẫu nhiên mà các tác phẩm của Kandinsky thường được giới thiết kế thị giác mượn dùng trong quảng cáo, tạp chí nội thất hay các đồ án không gian. Cấu trúc rành mạch, tiết tấu rõ, sắc độ tươi mà không chói, vui tươi mà có kỷ luật khiến tranh của ông rất “ăn” với bố cục hiện đại. Ở đó, một khối vuông có thể trở thành tâm điểm, một dải xiên như mũi tên điều hướng ánh nhìn, một chuỗi chấm li ti thìa thớt nhịp điệu cho toàn trang. Thành công đại chúng của Kandinsky phần nhiều đến từ khả năng dung hòa: âm nhạc của hình và sắc, lý tính của trật tự và trực giác của cảm xúc.
Nhưng nếu dừng lại ở công năng thị giác, ta sẽ bỏ lỡ cuộc hành trình nội tâm mà Kandinsky kín đáo khởi xướng. Từ trí tưởng tượng được rèn giũa bằng hiểu biết về các “quy luật tinh thần”, ông kiến tạo những thế giới mới, nơi hình khối không còn là phương tiện mô tả mà trở thành công cụ khai mở. Đó cũng là tinh thần “giải phóng” của hội họa thế kỷ XX: rời khỏi kìm tỏa của quy phạm học thuật để tìm một cú pháp khác cho cái đẹp, trước khi hội họa, ở vài trào lưu hậu chiến, đôi khi co lại trong sự tự quy chiếu. Bức tranh xanh, với nhịp nội giới trầm mặc, đặt người xem vào thế ngồi thiền: nhìn là hành vi nghe, ngắm là một động tác đọc.
Nằm trong bộ sưu tập của Guggenheim, bức tranh gần vuông ấy giống như một cánh cửa: bước qua là một miền lam vô tận. Không cần một cốt truyện, không cần một nhân vật, tác phẩm vẫn vang âm bền bỉ nhờ cấu trúc nhịp nhàng và chiều sâu tâm linh của màu. Khi ánh mắt đã quen với bóng tối dịu, ta bắt đầu nhận ra những chuyển động tinh vi, như tiếng thở của vũ trụ. Và khi rời mắt khỏi khung vải, sắc lam vẫn ở lại, lắng trong, như một dư âm khó gọi tên nhưng dễ cảm nhận, khiến ta hiểu vì sao Kandinsky xem hội họa là nhạc cụ của tâm hồn.
