Con đường nhỏ ở Delft (Jan Vermeer, 1657/58, Sơn dầu trên vải, 53,5 × 43,5 cm, Rijksmuseum, Amsterdam).
Giữa thời “thế kỷ vàng” của hội họa Hà Lan, Vermeer đã chọn một đề tài tưởng như quá nhỏ: một khúc phố bình dị, vài mái ngói cũ, những khung cửa sổ bằng kính chì, một rãnh thoát nước mảnh mai cắt ngang mặt đường. Ở “Con đường nhỏ ở Delft”, ánh nhìn không bị kéo về một sự kiện hay nhân vật lớn lao nào; thay vào đó, nó được dẫn dắt bởi nhịp điệu lặng lẽ của gạch, vữa, gỗ và ánh sáng. Bức tranh khép mình, tiết chế, nhưng lại giàu chất trữ tình đến mức Federico Zeri từng nhận xét, trên hội họa Vermeer luôn phủ xuống “tấm màn của sự im lặng” – một lớp không khí tinh tế khiến mọi cử động đều trở nên có trọng lượng.
Vermeer ký “I V Meer” khiêm nhường dưới khung cửa sổ bên trái, như để tự rút mình khỏi câu chuyện và nhường chỗ cho đời sống tự nói. Bố cục nghiêng nhẹ, những mái nhà rút dần về xa tạo nên độ sâu thị giác kín đáo mà chắc chắn. Không có những đường chéo kịch tính; chỉ là sự thẳng thớm của tường gạch, nẹp cửa, gờ mái, tất cả ăn khớp trong một nhịp điệu mô-đun của thành phố. Sắc độ được nén lại: đỏ gạch, trắng vữa, nâu gỗ, một ít lam xám của bầu trời nhạt. Chính sự tiết giảm ấy khiến bất kỳ biến chuyển rất nhỏ của ánh sáng cũng trở nên đáng kể, như một hơi thở.
Trong không gian gia đình mở ra với phố xá, bốn nhân vật xuất hiện mà không hề phô diễn. Hai đứa trẻ ngồi bệt trên nền gạch, mải mê trò chơi vụn vặt; hai phụ nữ, một đứng, một ngồi, bận rộn với những việc nhà thường nhật. Không ai nhìn khán giả; mọi người đều mải với phần đời của mình. Sự thờ ơ lịch thiệp ấy, rất “Hà Lan”, đặt người xem vào vị thế của kẻ qua đường, vô tình bắt gặp một lát cắt đời sống và dừng lại vì bị cuốn hút bởi sự thăng bằng hiếm có của nó. Ở đây, đời thường có phẩm tính thiêng liêng: sự lao động lặp đi lặp lại, sự chăm chút vật chất, niềm tự trọng của một ngôi nhà sạch sẽ và trật tự.
Kỹ thuật của Vermeer khiến vật chất phát ngôn. Vữa hiện ra với độ ráp vừa đủ; gạch sẫm màu nơi ẩm thấp, sáng hơn nơi hứng nắng; kính chì bẻ ánh sáng thành những mặt phẳng im ắng. Những lớp sơn mỏng, tinh luyện, không khoe cọ; màu được phủ như thì thầm, khiến bề mặt tranh không chói lóa mà âm vang, như một bản nhạc thính phòng. Khi đặt cạnh “Quang cảnh thành phố Delft” – kiệt tác từng được Proust ca ngợi – “Con đường nhỏ” giống như một chương xen kẽ, nơi đại cảnh thành thị thu gọn thành cận cảnh thân mật, để người xem cảm được nhịp đập kín đáo của Delft từ trong nhà ra phố.
Điều làm bức tranh khó quên không phải là chi tiết lạ lùng, mà là độ chính xác tình cảm. Tất cả đều quen thuộc nhưng không hề tầm thường. Mỗi khoảng tường, mỗi cánh cửa, mỗi viên gạch đều được đặt đúng chỗ của nó trong trật tự chung, như thể trật tự ấy đã tồn tại trước cả người vẽ. Hài hòa không vì san phẳng khác biệt, mà vì tôn trọng chức phận của từng yếu tố. Có lẽ đó là lý do “Con đường nhỏ ở Delft” đứng trong số những tác phẩm tinh túy của Rijksmuseum: nó tái hiện không chỉ một góc phố, mà còn phẩm cách của một nền văn hóa – nơi sự lặng lẽ của đời thường chính là hình thức cao cấp của cái đẹp.
