Cuộc hội ngộ giữa Linh hồn và Thể xác (William Blake, 1813, bản khắc màu sau tranh màu nước, kích thước không công bố, bộ sưu tập không xác định).
“Tưởng tượng không phải là một trạng thái tinh thần: nó chính là sự tồn tại của con người.” Câu nói như một bản tuyên ngôn mỹ học mở cánh cửa vào thế giới của William Blake, người họa sĩ, nhà khắc tranh và thi sĩ Anh hiếm hoi có tầm nhìn đủ mạnh để biến vô hình thành khả kiến. Ở ông, thị kiến không chỉ là hình ảnh mà là một phương thức hiện hữu. Mỗi đường nét, mỗi khối sáng tối đều mang chức năng của ngôn ngữ siêu hình, nơi cái đẹp làm công việc của triết học.
Trong dự án minh họa bài thơ The Grave của Robert Blair, Blake thực hiện bốn mươi bức màu nước mang sức nén cảm xúc lớn, sau đó được nghệ sĩ người Ý Luigi Schiavonetti chuyển dịch sang kỹ thuật khắc và khắc axit, rồi in màu. Sự “dịch thuật” này không làm mất thần thái của nguyên tác. Trái lại, lưỡi dao khắc của Schiavonetti góp phần đúc khuôn cho những đường viền tinh tế, khiến ánh sáng trong tranh Blake trở nên đặc hơn, như thể chất liệu đã hấp thụ được hơi thở của cõi sau.
Trong tác phẩm mô tả khoảnh khắc linh hồn trở lại với thể xác, Blake xây dựng một trường lực kịch tính bằng trục thẳng đứng. Dưới chân trời là thân xác quỳ gối, hai tay vươn lên, phía sau là bia mộ và một huyệt mộ đang bùng lửa. Ngọn lửa ấy không phải hủy diệt mà là lửa tẩy luyện, một phép rửa bằng ánh sáng. Từ trên cao, một hình tượng nữ khoác tấm áo mỏng đang nhẹ nhàng hạ xuống, thân thể như một dải sương có hình. Linh hồn cúi xuống hôn thể xác. Cử chỉ giản dị ấy lại là một khúc hợp xướng vũ trụ, nơi phàm trần và vĩnh cửu ký kết giao ước.
Điểm nhìn của Blake mở ra một lối đi giữa đất và trời, một cửa hẹp để vượt qua. Không gian được chia thành những tầng ý nghĩa: tầng của đất, với ký ức và đau đớn; tầng của lửa, với thử thách và thanh lọc; tầng của bầu trời, với sự nhẹ nhõm và tái sinh. Nhịp dọc mạnh mẽ này gợi nhớ tới các bố cục thăng thiên của El Greco, nơi hình thể kéo dãn và ánh sáng lên men thành tinh thần. Tuy vậy, khác với sự siêu việt có phần bốc cháy của El Greco, Blake lắng giọng hơn, để cảm xúc đi từ bi tráng tới dịu dàng, như một lời ru phục sinh.
Nghệ thuật của Blake luôn đứng giữa thi ca và mạc khải. Ở đây, hình tượng không minh họa cho giáo lý, mà phát ngôn bằng trực giác. Lửa bừng trong lòng mộ không che lấp nụ hôn. Sự dữ dội đồng hành với sự trìu mến. Blake dường như muốn nói: linh hồn không trốn khỏi thân xác, mà trở về để hoàn tất nó. Con người chỉ trọn vẹn khi phần tinh anh và phần vật chất tìm thấy nhau trong một cái ôm không còn sợ hãi.
Bởi thế, Cuộc hội ngộ giữa Linh hồn và Thể xác không chỉ là một cảnh tượng sau cuối, mà còn là ẩn dụ cho mọi cuộc trở về: trở về với thân thể, với ký ức, với phẩm giá. Tưởng tượng, theo Blake, là một đạo đức của cái nhìn. Nó dạy ta thấy ở ngay trong tăm tối một mạch sáng, trong đổ nát một mầm sống, trong cái chết một cánh cửa mở. Khi linh hồn chạm môi lên thân phận phàm trần, nghệ thuật cũng chạm môi lên đời sống, và ở nụ hôn ấy, con người được sinh ra lần nữa.
