Nghệ thuật ẩm thực và niềm vui ăn uống từ lâu đã trở thành đề tài cuốn hút trong văn học của mọi thời đại và mọi quốc gia. Ở Pháp, François Rabelais (1494–1553) ghi dấu bằng thiên anh hùng ca trào phúng Gargantua et Pantagruel, trong đó những bữa ăn được mô tả hoành tráng và từ “pantagruelico” (ám chỉ người ăn quá độ) được du nhập vào tiếng Ý .
Tại Ý, nền văn học ẩm thực có gốc rễ sâu xa từ thế kỷ XIV và phát triển rực rỡ với sự góp mặt của những cây bút vừa là thi sĩ vừa là người sành ăn. Bartolomeo Platina (1421–1481) – tác giả Il piacere onesto e la buona salute (Khoái lạc đích thực và sinh lực dồi dào), hay Teofilo Folengo (1491–1544), người đã đưa hàng trăm công thức nấu ăn vào trong trường ca châm biếm Baldus, chính là những chứng nhân cho sự giao thoa tuyệt đẹp giữa ngôn ngữ và hương vị.
Thế nhưng, đỉnh cao bất hủ của văn hóa ẩm thực Ý lại thuộc về Pellegrino Artusi (1820–1911) với kiệt tác La scienza in cucina e l’arte di mangiar bene (Khoa học trong nhà bếp và nghệ thuật ăn ngon). Trong khoảng thời gian từ 1891 đến 1910, tác phẩm này được tái bản đến 14 lần, từ 475 lên hơn 800 công thức – trở thành “Kinh Thánh” của ẩm thực Ý. Với ngôn ngữ giản dị mà tinh tế, Artusi đã tạo nên một chiếc cầu nối văn hóa, góp phần hình thành bản sắc thống nhất của nước Ý sau khi thống nhất về mặt chính trị. Nhà sử học Piero Camporesi gọi đó là một hành động kiến tạo văn hóa dân tộc qua… bếp núc.
Thập niên 1920, nhà văn và người sáng lập phong trào Vị lai, Filippo Tommaso Marinetti (1876–1944), lại chọn một con đường đối lập: ông phát minh ra “ẩm thực vị lai” – một thứ ẩm thực hiện đại “được điều khiển như động cơ thuỷ phi cơ ở tốc độ cao”, phản đối hoàn toàn những bữa ăn truyền thống vốn, theo ông, chỉ nuôi con người như ta nuôi kiến, mèo hay bò. Mục tiêu của ông không chỉ là đổi món, mà là biến bữa ăn thành cuộc cách mạng sinh học và tinh thần – nơi trí tuệ và tưởng tượng thay thế cho thói quen và sự tẻ nhạt.
Đối lập với tham vọng “trên mây” ấy là giọng văn trào phúng, mến thương và đậm chất Ý của Carlo Emilio Gadda – người đặt món risotto alla milanese ngang hàng với các kỳ quan nước Ý. Mà từ món cơm thanh nhẹ ấy đến miếng tiramisù béo ngậy là một bước nhảy dài – cũng như từ nghệ thuật ăn ngon sang thói quen… ăn no nê. Nhưng dù là sự tinh tế của món Ý cổ điển hay khoái lạc ngọt ngào của những món tráng miệng hiện đại, tất cả đều là mảnh ghép của tâm hồn Ý – nơi bữa ăn không chỉ là sinh hoạt, mà là nghi lễ, ký ức và tình yêu.
Ba công thức – ba thời đại – ba phong cách. Từ Artusi đến Gadda, và rồi đến những đầu bếp thời nay, mỗi trang sách nấu ăn lại vang lên một khúc ca của lịch sử, văn hoá và bản sắc Ý, được nêm nếm bằng trí tuệ và cả… nỗi thèm thuồng.
Theo Lia Buono Hodgart
